Cách cúng giỗ ông bà, cha mẹ theo sách Gia Lễ: làm lễ lúc nào, sắm lễ vật gì cho mỗi vị, các bước từ trai giới đến dọn cỗ, có bảng tra sẵn. Việc riêng của nhà bạn thì Viện xem giúp.
Điểm chính về cách cúng giỗ
- Giờ làm lễ: sáng sớm dậy bày cỗ, lúc trời vừa sáng thì làm lễ.
- Lễ vật mỗi vị: quả sáu thứ; rau, thịt khô, mắm mỗi thứ ba món; thịt, cá, bánh, canh, cơm; gan, thịt xâu; cốt cho tinh sạch.
- Giỗ khác lễ cúng mùa: chỉ đặt một vị, không nhận phần lộc, không ăn lộc cỗ; ngày ấy không uống rượu, không ăn thịt, không nghe nhạc.
- Giỗ đầu là tiểu tường, giỗ hết là đại tường, thuộc quyển Tang lễ, nghi khác giỗ thường.
- Mâm cỗ theo tục nhà bạn, giờ cúng, ngày giờ cho việc tang: Viện xem riêng.
01Cách cúng giỗ ông bà, cha mẹ gồm những bước nào?
Gia Lễ chia ngày giỗ làm ba chặng: trước một ngày thì chuẩn bị, sáng sớm bày cỗ, trời vừa sáng thì hành lễ rồi dọn.[1]
Gia Lễ (家禮) là sách lễ trong nhà, tương truyền của Chu Hy đời Tống. Mục «Kỵ nhật» (忌日, ngày giỗ) ở quyển Tế lễ ghi tên từng bước, phần lớn dặn «như nghi cúng cha», chỉ nêu riêng chỗ khác: áo, lời cáo, lời chúc, không thụ tộ, không ăn lộc, kiêng rượu thịt và nhạc. Nghi cúng cha lại dặn «như nghi thời tế», tức lễ cúng bốn mùa. Vì vậy chi tiết từng bước trong bảng dưới lấy từ mục thời tế, theo đúng chuỗi dẫn ấy[1].
Đường đi mười bảy bước của ngày giỗ
Chuẩn bị theo cách cúng giỗ: hôm trước và sáng sớm
| Bước | Việc làm | Sách ghi |
|---|---|---|
| 1 | Trai giới | Trước một ngày. Tắm gội, thay áo; uống rượu không đến say, không ăn món cay nồng; không đi viếng tang, không nghe nhạc. |
| 2 | Đặt vị | Chỉ đặt một vị, cho người được giỗ. |
| 3 | Bày đồ thờ | Như nghi cúng cha. |
| 4 | Sắm cỗ | Một phần cỗ (xem Bảng 3). |
| 5 | Bày cỗ | Sáng sớm dậy bày rau, quả, rượu, cỗ. |
| 6 | Đổi áo | Lúc trời vừa sáng, chủ nhân trở xuống đổi sang áo nhạt màu (xem phần 04). |
Các bước hành lễ trong ngày giỗ
| Bước | Tên bước | Việc làm |
|---|---|---|
| 7 | Rước chủ | Đến từ đường, rước thần chủ (bài vị) ra chính tẩm (nhà chính), đọc lời cáo. |
| 8 | Tham thần | Lạy chào thần. |
| 9 | Giáng thần | Mời thần xuống: chủ nhân tay trái cầm đĩa, tay phải cầm chén, rưới rượu lên bó cỏ tranh. |
| 10 | Tiến soạn | Dâng cỗ. |
| 11 | Sơ hiến | Chủ nhân dâng tuần rượu đầu, đọc lời chúc. Giỗ cha mẹ thì đọc xong cả nhà khóc hết lòng thương. |
| 12 | Á hiến | Chủ phụ (vợ chủ nhân) dâng tuần rượu thứ hai. |
| 13 | Chung hiến | Anh cả, hoặc con trưởng, hoặc thân khách dâng tuần rượu cuối. |
| 14 | Hựu thực | Mời ăn: rót đầy rượu, cắm thìa vào cơm. |
| 15 | Đóng cửa, mở cửa | Mọi người ra, đóng cửa; không có cửa thì buông rèm. Người chúc tằng hắng ba tiếng rồi mở cửa, cả nhà vào, dâng trà. |
| 16 | Từ thần, nạp chủ | Lạy tạ thần, cất thần chủ về chỗ cũ. |
| 17 | Triệt | Dọn lễ. Giỗ không ăn lộc cỗ. |
Lời cáo và lời chúc trong cách cúng giỗ
Lúc rước thần chủ, lời cáo nói: «Nay vì ngày huý xa của người thân, dám xin thần chủ ra chính tẩm, kính tỏ lòng truy mộ»[1].
今以某親某官府君逺諱之辰敢請神主出就正寢恭伸追慕
Trích Gia Lễ, lời chúc ngày giỗ
«Năm tháng đổi dời, ngày huý lại đến, nhớ xa cảm thời, khôn xiết thương nhớ mãi.» Giỗ cha mẹ thì đổi câu cuối thành «trời cao không cùng».
嵗序流易諱日復臨追逺感時不勝永慕考妣改不勝永慕為昊天罔極
Đọc kỹ hơn về lễ của năm thứ hai: bài cúng đại tường là gì và khác giỗ đầu ra sao.
02Theo cách cúng giỗ xưa, làm lễ vào lúc nào?
Gia Lễ ghi: sáng sớm dậy bày rau, quả, rượu, cỗ; lúc trời vừa sáng (質明) thì chủ nhân trở xuống đổi áo và làm lễ.[1]
厥明夙興設蔬果酒饌……質明主人以下變服
Sách chỉ cho mốc «trời vừa sáng», không đặt phép chọn giờ. Việc trai giới thì làm từ hôm trước. Nhà bạn muốn chọn giờ cúng hợp với việc nhà, hay cần chọn ngày giờ cho việc tang, việc cải táng: Viện xem riêng.
Hỏi giờ cúng, ngày giờ cho việc tang của nhà bạn: gọi Viện 07.6264.1331.
Xem dịch vụ tang lễ & nghi thức03Lễ vật cúng giỗ gồm những gì?
Ngày giỗ sắm một phần cỗ cho một vị: quả, rau, thịt khô, mắm, thịt, cá, bánh, canh, cơm, gan, thịt xâu, cùng rượu, huyền tửu và trà.[1]
Mục Kỵ nhật ghi sắm cỗ «như nghi cúng cha, một phần». Lễ cúng cha mẹ mùa thu đặt hai vị nên sắm «hai phần», như nghi thời tế. Gia Lễ không kê riêng mâm giỗ; định lượng mỗi vị dưới đây lấy từ mục thời tế mà chuỗi dẫn «giỗ → cúng cha → thời tế» trỏ về[1].
| Lễ vật | Số lượng mỗi vị |
|---|---|
| Quả | 6 thứ |
| Rau; thịt khô; mắm | Mỗi thứ 3 món |
| Thịt; cá; bánh bao; bánh cao | Mỗi thứ 1 mâm |
| Canh; cơm | Mỗi thứ 1 bát |
| Gan | 1 xâu |
| Thịt xâu | 2 xâu |
| Rượu và huyền tửu | Mỗi thứ 1 bình; huyền tửu là nước giếng múc đầu tiên trong ngày |
| Trà | Dâng khi mở cửa |
Trích Gia Lễ, mục Thời tế
«Mỗi vị: quả sáu thứ; rau, và thịt khô, mắm mỗi thứ ba món; thịt, cá, bánh bao, bánh cao mỗi thứ một mâm; canh, cơm mỗi thứ một bát; gan một xâu; thịt hai xâu. Cốt cho tinh sạch.»
毎位果六品菜蔬及脯醢各三品肉魚饅頭糕各一盤羮飯各一椀肝各一串肉各二串務令精潔
Sách dặn thêm: chưa cúng thì đừng để ai ăn trước. Mâm cỗ theo tục nhà bạn đang giữ thì Viện xem riêng. Danh sách đồ lễ cho năm đầu có ở bài giỗ đầu cần sắm gì.
04Thế nào là cúng giỗ đúng cách?
Cúng giỗ đúng cách theo sách là giữ lòng kính nhớ suốt ngày giỗ: trai giới trước, mặc áo nhạt màu, không nhận phần lộc, không ăn lộc cỗ, cả ngày kiêng rượu thịt và nhạc.[1]
Tựa Gia Lễ nói lễ có gốc và có văn: giữ danh phận, thật lòng yêu kính là gốc; lúc thi hành thì lược văn hoa, chuộng gốc thật[3].
名分之守愛敬之實其本也……畧浮文務本實
Ngày giỗ là «tang suốt đời»
Trích Lễ Ký, thiên Tế nghĩa
«Người quân tử có cái tang suốt đời, ấy là nói ngày giỗ. Ngày giỗ không làm việc khác, không phải vì ngày ấy không lành.»
君子有終身之喪,忌日之謂也。忌日不用,非不祥也。
Áo mặc trong cách cúng giỗ
- Giỗ cha: chủ nhân và anh em đội khăn the, mặc áo vải màu xám nhạt.
- Giỗ từ ông trở lên: áo the màu xám nhạt.
- Chủ phụ: bỏ đồ trang sức, mặc áo trắng.
- Mọi người khác: bỏ áo hoa lệ.
Kiêng gì trong ngày cúng giỗ cha mẹ, ông bà?
Khác lễ cúng mùa, ngày giỗ «không thụ tộ» (không nhận phần lộc cúng) và «không ăn lộc cỗ». Cả ngày ấy không uống rượu, không ăn thịt, không nghe nhạc, mặc áo trơn; tối ngủ ở ngoài[1].
是日不飲酒不食肉不聼樂黲布素服素帶以居夕寢於外
05Giỗ thường khác giỗ đầu, giỗ hết ra sao?
Giỗ thường (kỵ nhật) chép ở quyển Tế lễ; giỗ đầu (tiểu tường) và giỗ hết (đại tường) chép ở quyển Tang lễ của Gia Lễ, nghi thức khác nhau.[2]
Tiểu tường làm khi tròn năm: từ lúc mất đến đó, không tính tháng nhuận, cả thảy mười ba tháng; xưa bói ngày, nay chỉ dùng ngày giỗ đầu cho giản dị. Đại tường làm khi tròn hai năm, cả thảy hai mươi lăm tháng, dùng ngày giỗ thứ hai[2].
自喪至此不計閏凡十三月……今止用初忌以從簡易……自喪至此不計閏凡二十五月亦止用第二忌日祭
Tính mốc giỗ đầu, giỗ hết trong cách cúng giỗ
Viện đếm lại theo lối xưa, tính tháng mất là tháng thứ nhất: tháng thứ 13 rơi đúng tháng mất của năm sau, tháng thứ 25 rơi đúng tháng mất của năm sau nữa, với cả 12 tháng. Ví dụ mất tháng 3: giỗ đầu vào tháng 3 năm sau, giỗ hết vào tháng 3 năm sau nữa.
| Lễ | Khi nào | Nghi thức | Sau lễ |
|---|---|---|---|
| Giỗ thường (kỵ nhật) | Ngày mất, hằng năm | Như nghi cúng cha, một vị; không nhận phần lộc, không ăn lộc cỗ | Cả ngày không rượu thịt, không nghe nhạc, tối ngủ ngoài |
| Giỗ đầu (tiểu tường) | Tháng thứ 13, không tính nhuận: ngày giỗ đầu | Như lễ tốt khốc; lời chúc «Ngày tháng chẳng dừng, chợt đến tiểu tường» | Thôi khóc sớm chiều; bắt đầu ăn rau quả |
| Giỗ hết (đại tường) | Tháng thứ 25, không tính nhuận: ngày giỗ thứ hai | Trước đó cáo dời ở từ đường; lễ như tiểu tường, lời chúc đổi «lễ thường» thành «lễ tường» | Đưa thần chủ vào từ đường, dẹp linh toạ; trở lại ăn uống như thường |
| Lễ đàm | Sau đại tường cách một tháng, cả thảy 27 tháng | Bói ngày | — |
大祥之後中月而禫
Bài đọc thêm về giỗ đầu, giỗ hết
Năm đầu có nhiều việc riêng: xem bài giỗ đầu nên mời ai và giỗ đầu gặp năm nhuận tính thế nào. Việc tại mộ có ở bài tảo mộ làm những gì.
06Hỏi – đáp
Ngày giỗ có được ăn lộc cỗ không?
Theo Gia Lễ thì không. Các bước á hiến, chung hiến, hựu thực, đóng mở cửa đều như nghi cúng cha, «nhưng không thụ tộ»; từ thần, nạp chủ, dọn lễ cũng thế, «nhưng không ăn lộc». Đây là chỗ giỗ khác lễ cúng bốn mùa, vốn có bước nhận phần lộc và ăn lộc sau lễ.
Cúng giỗ, cúng gia tiên càng nhiều lần càng tốt phải không?
Lễ Ký nói cúng không nên dày, dày thì phiền, phiền thì không kính; cũng không nên thưa, thưa thì lười, lười thì quên. Giữ đúng ngày, đúng lòng kính là chính, không phải làm thêm cho nhiều.
祭不欲數,數則煩,煩則不敬。
Lễ đàm là gì, làm khi nào?
Lễ đàm làm sau đại tường cách một tháng. Từ lúc mất đến đó, không tính tháng nhuận, cả thảy hai mươi bảy tháng. Gia Lễ ghi hạ tuần tháng trước thì bói ngày. Chú của họ Trịnh giải chữ «đàm» là thư thái, bình yên.
Sách Gia Lễ và chỗ Viện giúp được
Gia Lễ có phải sách của Chu Hy không?
Bản Tứ khố đề «Chu Tử đời Tống soạn». Lời đề yếu của quán thần Tứ khố, hiệu đính năm Càn Long thứ 46, theo Vương Mậu Hoành cho rằng sách không phải của Chu Tử, nhưng vẫn chép giữ vì từ đời Nguyên, Minh tục đời dùng rộng. Vì vậy Viện ghi «tương truyền của Chu Hy».
Muốn chọn giờ, sắm mâm cỗ theo tục nhà mình thì hỏi ai?
Gia Lễ không nói những việc ấy, nên bài không tự viết. Viện xem riêng cho nhà bạn: gọi 07.6264.1331. Việc tang, an táng, cải táng có dịch vụ xem tang lễ & nghi thức. Muốn tự học chọn ngày giờ thì vào khoá Trạch Nhựt PT-103.
Nguồn tham khảo
- Gia Lễ 家禮 (tương truyền của Chu Hy 朱熹, đời Tống), quyển 5 «祭禮» (Tế lễ): mục «忌日» (Kỵ nhật) tờ 12b–14a; mục «禰» (cúng cha) tờ 11b–12b; mục «四時祭» (Tứ thời tế) tờ 1b–5b; bản Tứ khố toàn thư Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1d0089.
- Gia Lễ 家禮, quyển 4 «喪禮» (Tang lễ): mục «小祥» (Tiểu tường) tờ 38b–40a; mục «大祥» (Đại tường) và «禫» (Đàm) tờ 40b–42a; bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1d0089.
- Gia Lễ 家禮, «提要» (Đề yếu Tứ khố, Càn Long năm thứ 46) tờ 1a, 4b–5a và «家禮序» (Tựa Gia Lễ) tờ 6a–6b; bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1d0089.
- Lễ Ký 禮記, thiên 25 «祭義» (Tế nghĩa), tờ 1a và 5a. Bản Kanripo KR1d0052.
Bài chỉ ghi những gì tra được trong các sách trên và phép đếm tháng tính lại theo đúng lời sách. Bản Kanripo không chấm câu; chấm câu trong lời dịch do Viện thêm. Phong tục cúng giỗ mỗi nhà, mỗi vùng còn khác: nên hỏi Viện cho đúng nhà bạn.
