Nghi thức cúng rằm và mùng một tại nhà theo sách Gia Lễ: các bước đánh số từ hôm trước đến lúc lui, bảng lễ vật, bảng so ngày rằm với mồng một và ngày giỗ. Việc sách không nói, Viện xem riêng cho nhà bạn.
Điểm chính
- Câu gốc của sách: ngày chính đán, đông chí, mồng một, rằm thì làm lễ «tham», tức ra mắt tổ tiên.
- Mồng một làm đủ 12 bước ở phần 01; rằm bỏ rượu, không rước thần chủ, chủ nhân điểm trà, con trưởng giúp.
- Đoạn nghi sóc vọng chỉ ghi quả tươi, trà, rượu và không chép bước đọc chúc.
- Mâm lễ, văn khấn, giờ cúng theo tục nay, cách bày bàn thờ cho căn nhà cụ thể: nguồn đã kiểm không nói, Viện xem riêng.
01Nghi thức cúng rằm và mùng một gồm những bước nào?
Lễ mồng một có 12 bước: hôm trước sửa soạn, sáng hôm ấy bày quả, trà, rượu, rước thần chủ, giáng thần, tham thần, rót rượu, điểm trà, từ thần. Sách Gia Lễ gọi lễ ngày mồng một (sóc) và ngày rằm (vọng) là lễ «tham», nghĩa là ra mắt tổ tiên[1].
Trích Gia Lễ, quyển 1 «Thông lễ», mục «Từ đường»
«Ngày chính đán, đông chí, ngày sóc, ngày vọng thì làm lễ tham.»
正至朔望則參
Sách xếp lễ này vào thiên Thông lễ, tức «lễ thường dùng hằng ngày của nhà, không thể một ngày không sửa sang»[1]. Lời tựa nói thêm: giữ danh phận, thực lòng yêu kính là gốc; nghi chương, độ số là phần văn[3].
此篇所著皆所謂有家日用之常禮不可一日而不修者
凡禮有本有文自其施於家者言之則名分之守愛敬之實其本也
Chuẩn bị trước nghi thức cúng rằm, mùng một
Năm bước đầu làm từ hôm trước đến sáng sớm, trước khi người nhà vào chỗ.
- Hôm trước: quét dọn, trai giới (giữ mình trong sạch) và ngủ lại nơi trai.
- Sáng sớm hôm ấy: dậy sớm, mở cửa, cuốn rèm.
- Bày lễ: mỗi khám một mâm lớn quả tươi trên bàn; mỗi vị một chén trà có đế, một chén rượu có đĩa, đặt trước hộp thần chủ.
- Bó tranh, cát: đặt bó cỏ tranh, vun cát trước bàn hương.
- Bàn rượu, chậu rửa tay: đặt riêng một bàn trên thềm đông, để một bình rót và một chén có đĩa, bình rượu ở phía tây. Chậu, khăn mỗi thứ hai bộ dưới thềm đông: bộ có giá cho chủ nhân và thân thuộc, bộ không giá cho người giúp việc.
正至朔望前一日灑掃齊宿厥明夙興開門軸簾
毎龕設新果一大盤於卓上每位茶盞托酒盞盤各一於神主櫝前設束茅聚沙於香卓前
Bảy bước hành lễ sáng mồng một
Phần lễ chính gồm ba phần: giáng thần (chủ nhân đốt hương lạy hai lạy, rưới rượu lên bó tranh rồi lại lạy hai lạy), tham thần (mọi người cùng lạy hai lạy), từ thần (chủ nhân, chủ phụ lạy hai lạy, rồi mọi người cùng lạy hai lạy và lui).
- Vào chỗ: mặc thịnh phục; chủ nhân đứng hướng bắc dưới thềm đông, chủ phụ hướng bắc dưới thềm tây.
- Rước thần chủ: chủ nhân rửa tay, mở hộp, rước các vị khảo (nam) đặt trước hộp; chủ phụ rước các vị tỷ (nữ) đặt phía đông.
- Giáng thần: chủ nhân tới trước bàn hương, đốt hương, lạy hai lạy; quỳ rót rượu, rưới lên bó tranh, lùi lại lạy hai lạy.
- Tham thần: mọi người tại chỗ cùng lạy hai lạy.
- Rót rượu: chủ nhân rót, chính vị trước, phụ vị sau; con trưởng rót cho các phụ vị bậc dưới.
- Điểm trà: chủ phụ cầm chổi đánh trà, người giúp cầm bình nước nóng theo sau.
- Từ thần: chủ nhân, chủ phụ đứng chia đông tây trước bàn hương lạy hai lạy; mọi người cùng lạy hai lạy rồi lui.
主人詣香卓前降神焚香再拜……與在位者皆再拜參神……皆再拜辭神而退
Mặt bằng từ đường theo Gia Lễ
Chú thích hình mặt bằng từ đường
Nhà không có thần chủ thì làm các bước thế nào?
Nhà bạn thờ bát hương, di ảnh chứ không có thần chủ, muốn biết làm các bước trên thế nào? Nguồn đã kiểm không nói, Viện xem riêng. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Nhờ Viện hướng dẫn nghi thức02Cúng mùng một bày lễ vật gì?
Đoạn nghi mồng một trong Gia Lễ chỉ ghi quả tươi, trà, rượu, cùng bó cỏ tranh vun cát để rưới rượu lúc giáng thần. Bảng dưới gom đủ các thứ sách nêu[1].
| Thứ | Số lượng | Đặt ở đâu |
|---|---|---|
| Quả tươi | Một mâm lớn mỗi khám | Trên bàn trong khám |
| Chén trà có đế | Một chén mỗi vị | Trước hộp thần chủ |
| Chén rượu có đĩa | Một chén mỗi vị | Trước hộp thần chủ |
| Bó cỏ tranh, cát vun | Một chỗ | Trước bàn hương |
| Bình rót, chén có đĩa | Mỗi thứ một | Bàn riêng trên thềm đông |
| Bình rượu | Một bình | Phía tây bàn riêng ấy |
| Chậu rửa tay, khăn lau | Mỗi thứ hai | Dưới thềm đông, phía đông nam |
| Lư hương, hộp hương | Có sẵn | Trên bàn hương giữa nhà |
Lễ vật trong nghi thức cúng rằm có gì khác?
Ngày rằm không bày rượu, nên bỏ chén rượu, bình rót và bước rưới rượu; chủ nhân điểm trà. Sách ghi các phần khác «như nghi trên»[1]. Lư hương, hộp hương là đồ đặt sẵn trên bàn hương của từ đường[1].
Mâm lễ theo tục nay (hoa, hương, mâm chay hay mặn) và văn khấn cho nhà bạn: nguồn đã kiểm không ghi, nên bài không tự viết. Viện hướng dẫn riêng. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Hỏi Viện về lễ vật03Nghi thức cúng rằm khác mùng một ở chỗ nào?
Ngày rằm giản hơn: không bày rượu, không rước thần chủ ra; chủ nhân điểm trà, con trưởng giúp, lạy hai lạy; còn lại như mồng một.
Trích Gia Lễ, quyển 1 «Thông lễ», mục «Từ đường»
«Ngày rằm không bày rượu, không rước thần chủ ra; chủ nhân điểm trà, con trưởng giúp.»
望日不設酒不出主主人㸃茶長子佐之
Con trưởng xuống trước; chủ nhân đứng phía nam bàn hương lạy hai lạy rồi xuống. Ngày đông chí thì tế thuỷ tổ trước, xong mới hành lễ như mồng một[1].
Bảng so nghi thức cúng rằm với mồng một, lễ cáo và ngày giỗ
Lễ cáo việc lấy nghi mồng một rồi thêm đọc chúc. Ngày giỗ là lễ khác hẳn, ở quyển 5[2].
| Điểm so | Mồng một | Rằm | Có việc thì cáo | Ngày giỗ |
|---|---|---|---|---|
| Hôm trước | Quét dọn, trai giới | Như mồng một | Như mồng một | Trai giới |
| Lễ vật | Quả tươi, trà, rượu | Không bày rượu | Dâng trà, rượu | Rau quả, rượu, cỗ một phần |
| Thần chủ | Rước ra trước hộp | Không rước ra | Như mồng một | Chỉ đặt một vị, rước ra nhà chính |
| Đọc chúc | Đoạn nghi không chép | Đoạn nghi không chép | Có, người chúc quỳ đọc | Có: «năm tháng đổi dời, ngày huý lại đến» |
| Dâng rượu | Rót một lượt, chính vị trước | Không | Như mồng một | Ba tuần hiến |
| Áo | Thịnh phục | Như mồng một | Như mồng một | Đổi áo màu thẫm, bỏ áo sặc sỡ |
| Sau lễ | Từ thần rồi lui | Lạy hai lạy rồi xuống | Như mồng một | Không nhận lộc, không ăn lộc; cả ngày không rượu thịt, không nghe nhạc |
Câu «đoạn nghi không chép» nghĩa là đoạn nghi sóc vọng không có bước đọc chúc, không phải sách cấm. Trình tự đủ của ngày giỗ, xem bài cách cúng giỗ ông bà, cha mẹ theo Gia Lễ.
是日不飲酒不食肉不聼樂
04Ai đứng chủ lễ và mặc gì khi cúng?
Chủ lễ là vợ chồng con trưởng dòng đích (tông tử): chồng là chủ nhân, vợ là chủ phụ; người không có chức quan mặc mũ, áo, đai.
Sách dẫn lễ xưa: cha chồng mất thì mẹ chồng già không dự tế, con thứ không tế. Nên nay chuyên lấy vợ chồng tông tử đích trưởng làm chủ nhân, chủ phụ. Ai có mẹ, chú bác, anh chị dâu thì đặt chỗ riêng phía trước[1].
凖禮舅没則姑老不預於祭又曰支子不祭故今専以世嫡宗子夫婦為主人主婦
Áo lễ gọi là thịnh phục. Người không có chức quan dùng chung mũ, áo, đai; không sắm đủ thì mặc thâm y (áo rộng sâu vạt) hoặc lương sam (áo mỏng). Đàn bà búi tóc giả, áo rộng, váy dài. Lúc vào chỗ, chủ nhân đứng hướng bắc dưới thềm đông, chủ phụ hướng bắc dưới thềm tây[1].
無官者通用帽子衫帶又不能具則或深衣或涼衫
主人以下盛服入門就位主人北面於阼階下主婦北面於西階下
Nhà không có con trưởng ở cùng, hay nhiều nhánh cùng thờ một nơi: nguồn đã kiểm không bàn, Viện xem riêng cho nhà bạn. Gọi 07.6264.1331.
Nhờ Viện xem riêng05Nhà hẹp bày chỗ thờ cho nghi thức cúng rằm thế nào?
Sách chỉ ghi: nhà nghèo đất hẹp thì làm một gian. Còn đặt bàn thờ cho nhà phố, căn hộ cụ thể, Viện khảo sát tận nơi.
Theo Gia Lễ, người quân tử sắp dựng nhà thì trước hết lập từ đường ở phía đông nhà chính. Trong từ đường lấy một giá (một khoảng) sát phía bắc làm bốn khám thờ bốn đời. Ngoài khám buông rèm nhỏ; ngoài rèm đặt bàn hương giữa nhà, trên để lư hương và hộp hương[1].
君子將營宫室先立祠堂於正寢之東
若家貧地狹則止為一間
| Khám | Thờ |
|---|---|
| Thứ nhất (phía tây) | Cao tổ |
| Thứ hai | Tằng tổ |
| Thứ ba | Tổ |
| Thứ tư | Cha |
Thứ tự này sách ghi cho đại tông và tiểu tông nối cao tổ[1].
Đặt bàn thờ ở tầng nào, quay hướng nào trong căn nhà của bạn: sách không nói cho nhà cụ thể. Viện khảo sát qua dịch vụ xem phong thủy nhà đất. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Đặt lịch khảo sát nhà06Hỏi – đáp
Ngoài mồng một và rằm, sách có dặn viếng hằng ngày không?
Có. Gia Lễ ghi mỗi sáng chủ nhân viếng ở trong cửa lớn: mặc thâm y, đốt hương, lạy hai lạy. Chủ nhân ở đây là tông tử, người chủ việc tế ở từ đường.
主人晨謁於大門之内
Cúng rằm, mùng một có đọc văn khấn không?
Đoạn nghi sóc vọng trong Gia Lễ không chép bước đọc chúc. Chỉ lễ cáo việc và ngày giỗ mới có người chúc đọc. Đó là điều đoạn văn không nói tới, không phải lời sách cấm. Bài khấn cho nhà bạn, Viện hướng dẫn riêng.
Nên cúng vào lúc nào trong ngày?
Sách ghi sáng sớm hôm ấy dậy sớm, mở cửa, cuốn rèm rồi mới bày lễ; hôm trước đã quét dọn và trai giới. Muốn chọn giờ cụ thể cho nhà bạn, Viện xem riêng qua dịch vụ xem tang lễ và nghi thức.
Thêm câu hỏi về nghi thức cúng rằm, tiết lễ và tế mộ
Các tiết Thanh minh, Trung nguyên, Trùng dương cúng thế nào?
Gia Lễ gọi đó là tiết tục, gồm Thanh minh, Hàn thực, Trùng ngọ, Trung nguyên, Trùng dương. Ngày ấy dâng món ăn theo mùa bằng mâm lớn, xen rau quả; lễ như nghi ngày mồng một.
俗節則獻以時食
Tế mộ theo Gia Lễ làm những gì?
Thượng tuần tháng ba chọn ngày, trước một ngày trai giới (bản số chép «三日», văn cảnh là tháng ba). Sáng hôm ấy chủ nhân tới mộ lạy hai lạy, đi quanh khu mộ ba vòng, phát cỏ gai, quét dọn; rồi dọn đất bên trái mộ để tế Hậu Thổ. Xem thêm bài tảo mộ làm những gì.
Sách Gia Lễ có phải do Chu Hy viết không?
Bản cũ đề Chu Tử đời Tống soạn. Đề yếu của Tứ khố toàn thư (hiệu dâng năm Càn Long 46) theo Vương Mậu Hoành cho rằng không phải sách của Chu Tử, nhưng vẫn chép giữ vì từ đời Nguyên, Minh dân gian theo dùng.
Nguồn tham khảo
- Gia Lễ 家禮 (bản cũ đề Chu Tử 朱子 đời Tống soạn), quyển 1 «通禮» (Thông lễ), mục «祠堂» (Từ đường), tờ 1a–4b, bản Văn Uyên Các Tứ khố toàn thư. Bản Kanripo KR1d0089.
- Gia Lễ 家禮, quyển 5 «祭禮» (Tế lễ), mục «忌日» (Ngày kỵ) tờ 12b–14a và «墓祭» (Tế mộ) tờ 14a–15a, bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1d0089.
- Gia Lễ 家禮, «提要» (Đề yếu Tứ khố, hiệu dâng tháng 12 năm Càn Long 46) tờ 1a–5a và «家禮序» (Lời tựa) tờ 6a. Bản Kanripo KR1d0089.
- Viện INAFESA, trang Dịch vụ, mở ngày 16/11/2026.
Bài chỉ ghi điều tra được trong các nguồn trên. Bản Kanripo không chấm câu; dấu «……» nối các đoạn trích là của Viện. Việc thờ cúng còn tuỳ gia phong từng nhà: nên để Viện xem cho đúng nhà bạn.
