Giỗ đầu cần sắm đồ lễ gì, bày ra sao, khấn thế nào? Bài lấy thẳng danh mục của sách Gia Lễ thành bảng để nhà bạn đối chiếu và sắm ngay, kèm bảng tra ngày giỗ đầu khi năm có tháng nhuận.
Điểm chính về đồ lễ giỗ đầu
- Giỗ đầu sách lễ gọi là tiểu tường (小祥), tế đúng ngày giỗ đầu tiên; tính từ lúc mất là tháng thứ 13, không kể tháng nhuận.
- Trước một ngày: tắm gội, bày đồ dùng, sắm cỗ. Sáng hôm tế: bày rau, quả, rượu, cỗ.
- Đồ tang đổi sang «luyện phục»: đàn ông đội mũ vải luyện, bỏ dải gai đầu; đàn bà cắt ngắn váy.
- Gia Lễ không ghi tiền giấy trong đồ lễ tiểu tường; nhà Chu Tử cúng không dùng tiền giấy.
- Mâm cỗ theo lệ quê, chọn ngày giờ cho nhà mình: Viện hướng dẫn riêng.
01Giỗ đầu cần sắm đồ lễ gì?
Giỗ đầu cần hai nhóm: đồ dùng để bày lễ (hương án, lư hương, chậu khăn, chén đĩa, chúc bản) và đồ dâng (rau, quả, rượu, cỗ, bình nước giếng).
Sách Gia Lễ (家禮, bản cũ đề Chu Hi soạn) chép giỗ đầu ở mục «tiểu tường» trong quyển Tang lễ. Chữ «tường» nghĩa là tốt lành; sách Nghi Lễ chú rõ tiểu tường là tên một lễ tế[2]. Gia Lễ không kê lại đồ cho tiểu tường mà ghi «các việc khác đều như lễ tốt khốc»; lễ tốt khốc lại làm «đều như lễ Ngu tế». Đây là hai lễ tế làm trước đó trong tang, sách chép ở các mục liền trước[1]. Vì vậy danh mục đồ dùng dưới đây lấy từ mục Ngu tế.
朞而小祥注小祥祭名祥吉也
Bảng đồ lễ cần bày theo Gia Lễ
Đánh dấu từng dòng khi sắm. Cột phải ghi chỗ đặt đúng như sách chép; «linh toạ» là chỗ thờ người mất.
| Đồ dùng | Số lượng, kèm theo | Chỗ đặt theo sách |
|---|---|---|
| Chậu rửa tay và khăn lau | Mỗi thứ 2 bộ; chậu phía đông có giá kê, khăn có giá treo | Phía tây thềm tây |
| Bình rượu | 1 bình, kèm giá | Đông nam linh toạ |
| Ấm rót, đĩa, chén | Để trên một bàn | Phía đông bình rượu |
| Lò lửa, ấm nước | Sách không ghi số | Tây nam linh toạ |
| Bàn để chúc bản | Trên đặt tấm chúc bản (tấm ghi văn khấn) | Phía tây lò lửa |
| Đĩa rau quả, chén | Quả ở ngoài, rau ở trong lớp quả | Bàn trước linh toạ |
| Thìa đũa | Sách không ghi số | Chính giữa, phía trong bàn |
| Chén rượu | Sách không ghi số | Phía tây thìa đũa |
| Đĩa giấm | Sách không ghi số | Phía đông thìa đũa |
| Hương án, lư hương | Thắp lửa ở lư hương | Giữa nhà |
| Bó cỏ tranh, vun cát | Sách không ghi số | Trước hương án |
盥盆帨巾各二……酒瓶并架一於靈座東南置卓子於其東設注子及盤盞於其上火爐湯瓶於靈座西南置卓子於其西設祝版於其上設蔬果盤盞於靈座前卓上七筯居内當中酒盞在其西醋楪居其東果居外蔬居果内實酒於瓶設香桉於堂中炷火於香爐束茅聚沙於香案前
Sơ đồ bày đồ lễ giỗ đầu quanh linh toạ
Các bước chuẩn bị đồ lễ trước một ngày
Gia Lễ ghi: «Trước một ngày, chủ nhân trở xuống tắm gội, bày đồ dùng, sắm cỗ»[1]. Chia việc theo sách như sau:
- Cả nhà tắm gội.
- Chủ nhân (người chủ lễ) dẫn đàn ông quét dọn, rửa ráy nhà cửa.
- Chủ phụ (vợ người chủ lễ) dẫn đàn bà rửa nồi vạc, sắm đồ cúng.
- Bày đồ dùng theo Bảng 1, đặt thêm một bình huyền tửu ở phía tây bình rượu.
- Sáng hôm tế dậy sớm, bày rau, quả, rượu, cỗ; múc nước giếng sáng sớm đổ vào bình huyền tửu.
前期一日主人以下沐浴陳器具饌(主人帥衆丈夫灑掃滌濯主婦帥衆婦女滌釜鼎具祭饌它皆如卒哭之禮)
Nhà rộng hẹp khác nhau, bàn thờ đặt cố định: muốn biết bày đồ lễ cho vừa nhà mình, Viện hướng dẫn riêng. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Nhờ Viện hướng dẫn lễ giỗ đầu02Giỗ đầu sắm những gì cho mâm cúng?
Mâm cúng giỗ đầu theo Gia Lễ gồm rau, quả, rượu, rồi dâng cá, thịt, món bột mì, món gạo, canh, cơm, kèm một bình huyền tửu.
Sách ghi sáng hôm tiểu tường «dậy sớm, bày rau, quả, rượu, cỗ (đều như lễ tốt khốc)»[1]. Lễ tốt khốc làm như lễ Ngu tế, chỉ thêm một bình «huyền tửu»: sách ghi rõ lấy nước giếng múc lúc sáng sớm làm huyền tửu[1].
厥明夙興設蔬果酒饌(並同卒哭)
Đồ lễ trên mâm cúng giỗ đầu và người dâng
Lúc dâng cỗ, sách chia việc cho chủ nhân và chủ phụ theo thứ tự dưới đây[1].
| Thứ tự | Món | Người dâng |
|---|---|---|
| 1 | Cá, thịt | Chủ nhân |
| 2 | Món bột mì, món gạo | Chủ phụ (rửa tay, lau khăn trước) |
| 3 | Canh | Chủ nhân |
| 4 | Cơm | Chủ phụ |
| Bày sẵn | Rau, quả, rượu, bình huyền tửu (nước giếng sáng sớm) | Bày từ sáng sớm |
主人奉魚肉主婦盥帨奉麪米食主人奉羮主婦奉飯
Sách chỉ nêu tên món, không nêu món cụ thể của từng vùng. Mâm cỗ theo lệ quê, số mâm, số món của nhà bạn thì Viện hướng dẫn riêng khi xem lễ cho gia đình. Lễ vật ở ngoài mộ có thể xem thêm bài tảo mộ làm những gì và lễ vật cúng tại mộ.
Cần sắm mâm cỗ giỗ đầu đúng lệ nhà mình: Viện hướng dẫn nghi thức tang lễ theo từng gia đình. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Xem dịch vụ tang lễ và nghi thức03Giỗ đầu làm vào ngày nào, tháng nhuận tính sao?
Giỗ đầu làm đúng ngày giỗ đầu tiên theo âm lịch; tính từ lúc mất là tháng thứ 13, tháng nhuận không tính.
Gia Lễ ghi «giáp năm thì làm tiểu tường», chú thêm: tính từ lúc mất, không kể tháng nhuận, cả thảy mười ba tháng; người xưa bói ngày rồi mới tế, nay chỉ dùng ngày giỗ đầu tiên cho giản dị[1]. Sớ sách Nghi Lễ cũng tính đến tháng thứ mười ba là tiểu tường[2].
Trích Gia Lễ
«Giáp năm thì làm tiểu tường (tính từ lúc mất đến đây, không kể tháng nhuận, cả thảy mười ba tháng; người xưa bói ngày rồi mới tế, nay chỉ dùng ngày giỗ đầu tiên cho giản dị; đại tường cũng theo lệ này).»
期而小祥(自喪至此不計閏凡十三月古者卜曰而祭今止用初忌以從簡易大祥放此)
Tra ngày giỗ đầu cho nhà mình
- Lấy ngày mất theo âm lịch.
- Giỗ đầu là cùng ngày âm ấy ở năm sau, tức ngày giỗ đầu tiên.
- Năm có tháng nhuận thì đếm thêm một tháng âm, nhưng bỏ tháng nhuận ra vẫn đủ 13 tháng.
- Sắm đồ lễ và bày đồ dùng từ hôm trước ngày ấy.
| Ngày mất | Ngày giỗ đầu | Số tháng âm (kể cả tháng mất) | Bỏ tháng nhuận |
|---|---|---|---|
| 20/06/2025 (âm 25/5 Ất Tỵ) | 09/07/2026 (âm 25/5 Bính Ngọ) | 14 (năm Ất Tỵ có tháng 6 nhuận) | 13 |
| 12/12/2025 (âm 23/10 Ất Tỵ) | 01/12/2026 (âm 23/10 Bính Ngọ) | 13 | 13 |
Ngày âm dương theo bộ lịch của Viện; năm Ất Tỵ có tháng 6 nhuận, mồng 1 tháng 6 nhuận là ngày 25/07/2025. Mất đúng trong tháng nhuận, hay cần chọn ngày giờ cho lễ: Viện xem riêng.
Cần chọn ngày giờ cho lễ giỗ đầu, an táng hay cải táng: Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Nhờ Viện xem ngày04Văn khấn lễ giỗ đầu và đồ tang mặc gì?
Văn khấn giỗ đầu dùng lời khấn lễ tốt khốc, chỉ đổi câu thành «ngày tháng chẳng dừng, thoắt đã tới tiểu tường»; đồ tang đổi sang luyện phục.
Lễ có ba tuần dâng rượu như nghi tốt khốc. Chúc bản giữ như trước, chỉ thay lời[1]. Sách Nghi Lễ chú: lời khấn gọi là «lễ thường» vì giáp năm thì tế là lễ[2].
Trích Gia Lễ: lời khấn tiểu tường
«Ngày tháng chẳng dừng, thoắt đã tới tiểu tường; sớm dậy đêm nằm, giữ lòng cẩn trọng, chẳng dám buông thân; thương nhớ chẳng yên; kính dùng con vật sạch, cừu dê, xôi lúa đầy đồ, rượu ngọt, dâng lễ thường này, xin hưởng.»
日月不居奄及小祥夙興夜處小心畏忌不惰其身哀慕不寧敢用潔牲柔毛粢盛醴齊薦此常事尚饗
曰薦此常事注祝辭之異者言常者朞而祭禮也
Đồ tang trong lễ giỗ đầu
Trước lễ, đàn ông và đàn bà mỗi bên dựng chỗ thay đồ riêng, để sẵn «luyện phục» (đồ tang bằng vải luyện) trong đó[1].
- Đàn ông: lấy vải luyện làm mũ, bỏ dải gai đầu, phụ bản, tịch lĩnh và vạt thôi.
- Đàn bà: cắt ngắn váy dài cho không quét đất.
- Người để tang một năm: đổi sang áo thường, nhưng hết tháng ấy vẫn không mặc vàng ngọc, gấm thêu, đỏ tía.
設次陳練服……男子以練服為冠去首絰負版辟領衰婦人截長裙不令曵地應服期者改吉服然猶盡其月不服金珠錦繡紅紫
Lễ Ký, thiên Gián truyện, cũng ghi giáp năm tiểu tường thì đội mũ vải luyện, viền đỏ nhạt; đàn ông bỏ dải gai ở đầu, đàn bà bỏ ở lưng[3].
期而小祥，練冠、縓緣，要絰不除，男子除乎首，婦人除乎帶
05Giỗ đầu có cần vàng mã trong đồ lễ không?
Danh mục đồ lễ tiểu tường trong Gia Lễ không có tiền giấy; Viện dò cả bộ sách không thấy chữ «tiền giấy».
Các đoạn chuẩn bị, bày lễ, dâng cỗ, khấn của tiểu tường đều không nhắc tiền giấy. Viện dò bản số Gia Lễ với hai cách viết 紙錢 và 楮錢, cả hai đều không thấy[1].
Sách Chu Tử Ngữ Loại chép gì về tiền giấy?
Học trò ghi việc nhà thầy: «Tiên sinh mỗi lần tế không đốt giấy, cũng chưa từng dùng lụa. Nhà tiên sinh cúng tế không dùng tiền giấy»[4]. Đây là việc nhà Chu Tử làm, không phải lời cấm chung.
先生每祭不燒紙亦不曾用帛 先生家祭享不用紙錢
Chu Tử kể gốc tích: tiền giấy khởi từ thời Đường Huyền Tông, do Vương Dư; sách lễ đời Đường chép chỉ nhà Nhan Lỗ Công, Trương Tư Nghiệp cúng không dùng tiền giấy[4]. Ông kể gốc tích, không ra lời cấm hay khuyên.
紙錢起於𤣥宗時王璵……唯顔魯公張司業家祭不用紙錢
Đời Nam Tống, dân Phúc Kiến đã đốt tiền giấy ngày giỗ. Sách chép một triều sĩ dâng sớ xin cấm người Thiệu Vũ, Nam Kiếm đục tiền giấy, cấm nhà người ta ngày giỗ đốt tiền giấy. Chu Tử chê «buồn cười đến thế» là chê người dâng sớ bàn việc vụn lúc giặc đang tràn tới, không bàn tiền giấy hay dở[4].
邵武南劔人多鑿紙錢費農業……或人家忌日之類不得燒紙錢只燒經幡一二紙好笑如此
Nhà bạn đã có lệ riêng về đồ mã, hay còn phân vân: sách đã kiểm chỉ chép như trên. Viện nói chuyện riêng với gia đình khi hướng dẫn lễ.
Muốn sắm lễ giỗ đầu gọn, đúng sách mà vẫn hợp lệ nhà: Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Hỏi Viện về lễ giỗ đầu06Hỏi – đáp
Những câu gia đình hay hỏi khi chuẩn bị giỗ đầu.
Giỗ đầu mẹ khi cha còn sống thì ai chủ lễ?
Theo lời Chu Tử chép ở Phụ lục Gia Lễ, lễ tiểu tường và đại tường của mẹ đều do người chồng chủ lễ; chỉ đổi lời khấn, không cần nói là tế thay cho con[1].
小祥大祥之祭皆夫主之……但改其祝詞不必言為子而祭也
Khách đi dự giỗ đầu nên mang gì?
Gia Lễ không nói riêng cho giỗ đầu. Sách chỉ ghi lễ viếng lúc mới tang: lễ điện dùng hương, trà, nến, rượu, quả; tiền phúng dùng tiền, lụa, chỉ bạn bè, họ hàng thân thiết mới có[1].
奠用香茶燭酒果(有狀或用食物即别為文)賻用錢帛
Sau giỗ đầu con cháu thay đổi gì?
Gia Lễ ghi sau tiểu tường thì thôi khóc sớm tối, chỉ ngày rằm, mồng một những người chưa hết tang họp lại khóc; bắt đầu ăn rau quả[1]. Lễ Ký cũng ghi giáp năm tiểu tường thì ăn rau quả[3].
Huyền tửu là gì, đặt ở đâu?
Huyền tửu là bình nước dâng cùng rượu. Gia Lễ ghi lấy nước giếng múc lúc sáng sớm làm huyền tửu, bình đặt ở phía tây bình rượu. Sắm từ hôm trước, sáng hôm tế mới múc nước[1].
Dịch vụ, khoá học về lễ nghi và đồ lễ giỗ đầu
Viện giúp gì cho lễ giỗ đầu?
Viện có dịch vụ xem tang lễ và nghi thức: chọn ngày giờ, hướng dẫn nghi thức tang lễ, an táng, cải táng. Việc sắm đồ lễ, mâm cỗ giỗ đầu cho nhà mình, liên hệ Viện hoặc gọi 07.6264.1331 để được hướng dẫn riêng.
Nguồn tham khảo
- Gia Lễ 家禮 (bản cũ đề Chu Hi soạn, đời Tống; Tứ khố Đề yếu chép thuyết Vương Mậu Hoành cho là không phải sách Chu Tử), quyển 4 «喪禮» (Tang lễ): mục «弔奠賻» tờ 16a–16b, «虞祭» tờ 32a–32b, «卒哭» tờ 34b–35b, «小祥» tờ 38b–40a; Phụ lục tờ 17b–18a. Bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1d0089 quyển 4 · Phụ lục.
- Nghi Lễ chú sớ 儀禮注疏 (Hán Trịnh Huyền chú, Đường Giả Công Ngạn sớ), quyển 14 «士虞禮第十四», tờ 44a–44b. Bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1d0028.
- Lễ Ký 禮記, thiên «間傳» (Gián truyện), tờ 5b, 11b. Bản Kanripo KR1d0052.
- Chu Tử Ngữ Loại 朱子語類 (Tống Lê Tĩnh Đức biên): quyển 90 «禮七 · 祭» tờ 45a; quyển 132 «本朝» tờ 9a; quyển 138 «雜類» tờ 15a–15b. Bản Văn Uyên Các. Quyển 90 · quyển 132 · quyển 138.
Bài chỉ ghi những gì tra được trong các sách trên; ngày âm dương theo bộ lịch của Viện. Bản Kanripo không chấm câu; lời dịch và chấm câu do Viện thêm, chữ trong ngoặc là chữ chú nhỏ của sách. Mâm cỗ theo lệ quê, ngày giờ cho từng nhà: nên để Viện hướng dẫn riêng.
