Tảo mộ làm gì, sắm và cúng những gì? Bài tóm lại thành các bước và bảng tra theo sách Gia lễ và sách phong tục cũ, để bạn ra mộ làm được ngay. Cần nghi thức riêng cho gia đình mình thì Viện xem riêng.
Điểm chính
- Việc chính khi tảo mộ: phát cỏ, đắp đất, quét dọn mộ.
- Gia lễ xếp việc tại mộ theo thứ tự: lạy, xem quanh mộ ba vòng, phát cỏ, lạy, bày cỗ, dâng ba tuần, rồi tế thần đất bên trái mộ.
- Đồ cúng mỗi mộ theo Gia lễ có quả, rau, nem khô, mắm, thịt, cá, bánh, canh, cơm; thêm bốn mâm lớn cho thần đất.
- Đồ cúng cốt sạch: chưa cúng thì chưa ai ăn trước.
- Văn khấn lối Việt, chọn ngày giờ cho gia đình bạn: sách đã kiểm không ghi, Viện xem riêng.
01Tảo mộ làm gì?
Tảo mộ là đi thăm mộ người trước, phát cỏ rậm cho quang, đắp bồi chỗ đất khuyết, rồi về nhà làm cỗ cúng gia tiên. Đó là lời Phan Kế Bính chép trong sách Việt Nam phong tục (1915), mục «Tết Thanh minh»[6].
Sách đời Minh tả cảnh tảo mộ ở Bắc Kinh cũng vậy: «người lạy, người rưới rượu, người khóc, người nhổ cỏ đắp đất cho mộ»[5]. Vậy tảo mộ làm gì gói trong ba việc: dọn mộ, cúng tại mộ, về nhà cúng gia tiên.
Người Việt tảo mộ làm vào dịp gì?
Phan Kế Bính ghi hai dịp[6]:
- Tiết Thanh minh: «Ta không ăn Tết ấy, nhưng cũng nhiều người nhân dịp ấy mà đi tảo mộ.»
- Ngày trừ tịch (ngày cuối năm): «cứ hôm ấy thì đem trầu cau đi thỉnh tảo tiên phần, rồi về cúng Tết.»
Sách Đông Kinh mộng hoa lục đời Tống cũng chép: «Tiết thứ ba của Hàn thực tức là ngày Thanh minh. Phàm mộ mới đều dùng ngày này bái tảo»[4].
寒食第三節，即清明日矣。凡新墳皆用此日拜掃。
Năm nay gia đình bạn nên đi tảo mộ ngày nào, giờ nào: bài không tự tính. Viện xem ngày riêng. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Nhờ Viện xem ngày tảo mộ02Tảo mộ làm gì trước, làm gì sau tại mộ?
Theo Gia lễ: lạy trước, xem quanh mộ ba vòng, phát cỏ quét dọn, lạy lần nữa, rồi mới trải chiếu bày cỗ và dâng ba tuần rượu. Trình tự này nằm ở mục «Mộ tế» (tế ở mộ), quyển 5 sách Gia lễ[1].
Các bước tảo mộ: làm gì ở từng bước
| Bước | Làm gì | Ghi chú của sách |
|---|---|---|
| 1 | Chọn một ngày trong thượng tuần (mười ngày đầu tháng); trước một ngày trai giới | Như nghi tế ở nhà |
| 2 | Sắm cỗ | Mỗi mộ một phần; thêm bốn mâm lớn tế thần đất (xem phần 03, 04) |
| 3 | Sáng hôm ấy tới mộ, lạy hai lạy | Chủ nhân mặc thâm y (áo dài lễ), dẫn người giúp việc |
| 4 | Đi vòng trong ngoài khu mộ ba vòng, xem xét | Sách viết «xót thương xem xét» |
| 5 | Có cỏ gai thì phát bằng dao, rìu, cuốc; quét dọn xong trở về chỗ, lạy hai lạy | Dọn thêm một khoảnh đất bên trái mộ để tế thần đất |
| 6 | Trải chiếu mới sạch trước mộ, bày cỗ | Như nghi tế ở nhà |
| 7 | Tham thần, giáng thần, sơ hiến (dâng tuần đầu), đọc lời chúc | Á hiến, chung hiến (tuần hai, tuần ba) do con em, thân khách làm |
| 8 | Từ thần, dọn lễ; rồi tế thần đất | Xem phần 04 |
Hình: năm việc tại mộ trên mặt bằng khu mộ
Nguyên văn bước 3 đến bước 5 trong Bảng 1, kết bằng câu «lại dọn một khoảnh đất bên trái mộ để tế Hậu Thổ» (thần đất)[1]:
主人深衣帥執事者詣墓所再拜奉行塋域内外環繞哀省三周其有草棘即用刀斧鉏斬芟夷灑掃訖復位再拜又除地於墓左以祭后土
Tảo mộ làm lễ thì chúc gì?
Lời chúc ở mộ trong Gia lễ làm như tế ở nhà, chỉ đổi đoạn nói về mộ («khí tiết đổi dời, mưa móc đã thấm, trông quét nấm mộ, khôn xiết cảm mến»), đọc ở tuần sơ hiến. Chỗ «người thân», «chức» thì đọc đúng vai vế, chức tước của người nằm dưới mộ.
Trích Gia lễ
«Mộ của người thân, chức phủ quân. Khí tiết đổi dời, mưa móc đã thấm, trông quét nấm mộ, khôn xiết cảm mến.»
某親某官府君之墓氣序流易雨露既濡瞻掃封塋不勝感慕
Đây là lời chúc chữ Hán của sách lễ cũ, không phải bài văn khấn theo lối Việt. Viện chưa có nguồn đã kiểm cho bài khấn lối Việt nên không chép ở đây.
Muốn có nghi thức và lời khấn hợp với gia đình mình: Viện hướng dẫn riêng. Trao đổi ban đầu không thu phí.
Nhờ Viện hướng dẫn nghi thức03Tảo mộ cúng những gì?
Gia lễ dặn mỗi mộ một phần cỗ như lễ thời tế: quả, rau, nem khô, mắm, thịt, cá, bánh, canh, cơm. Sách viết «trên mộ, mỗi phần như phẩm vật của lễ thời tế; lại bày cá, thịt, cơm gạo, đồ bột mì mỗi thứ một mâm lớn để tế Hậu Thổ»[1].
墓上毎分如時祭之品更設魚肉米麪食各一大盤以祀后土
Mâm lễ mỗi mộ gồm những gì?
«Phẩm vật thời tế» (lễ cúng bốn mùa ở nhà) được ghi ở mục Tứ thời tế cùng quyển[1]. Chép thành bảng để bạn soát khi sắm:
| Thứ | Số lượng |
|---|---|
| Quả | 6 thứ |
| Rau | 3 thứ |
| Nem khô, mắm thịt | 3 thứ |
| Thịt, cá, bánh bao (màn thầu), bánh cao | Mỗi thứ 1 mâm |
| Canh, cơm | Mỗi thứ 1 bát |
| Gan | 1 xiên |
| Thịt xiên | 2 xiên |
毎位果六品菜蔬及脯醢各三品肉魚饅頭糕各一盤羮飯各一椀肝各一串肉各二串
Đồ cúng tảo mộ phải giữ thế nào?
Đồ cúng cốt tinh sạch; chưa cúng thì không ai được ăn trước, và giữ khỏi mèo, chó, sâu, chuột. Câu này sách ghi ở lễ thời tế, và mục Mộ tế dặn sắm «như phẩm vật thời tế»[1].
務令精潔未祭之前勿令人先食及為猫犬蟲䑕所汚
Mâm lễ kiểu Việt ngày nay bày gì, giá bao nhiêu: Viện chưa có nguồn đã kiểm nên không ghi. Cách sắm lễ vật cho bàn thờ gia tiên được dạy trong khoá Nghi Lễ (PT-202); bài cách cúng khai trương: mâm lễ, giờ cúng và lời khấn nói thêm về một lễ cúng khác trong năm.
04Cúng thần đất khi tảo mộ làm gì?
Cúng xong ở mộ thì dọn lễ, rồi trải chiếu ở khoảnh đất bên trái mộ, bày bốn mâm và dâng ba tuần rượu cho thần đất (Hậu Thổ). Đó là phần cuối của mục Mộ tế trong Gia lễ[1].
| Việc | Sách ghi |
|---|---|
| Chỗ cúng | Khoảnh đất đã dọn bên trái mộ |
| Mâm | Bốn mâm lớn: cá, thịt, cơm gạo, đồ bột mì, đặt ở đầu nam chiếu |
| Đồ dùng | Đĩa, chén, thìa, đũa đặt ở phía bắc |
| Thứ tự | Giáng thần, tham thần, ba tuần hiến |
| Kết thúc | Từ thần, dọn lễ rồi lui |
四盤於席南端設盤盞匙筋於其北
Lời chúc thần đất, dịch sát: «Chức, họ tên người cúng dám kính cáo thần Hậu Thổ; kính sửa việc năm ở mộ của người thân; thường được phù hộ, thật nhờ ơn thần; dám lấy rượu cỗ kính dâng; xin hưởng»[1].
Lời Chu Tử răn con về lễ thần đất
Lễ thần đất phải bày ngang lễ trước mộ, không được làm qua loa. Phụ lục sách Gia lễ (Dương Phục gom lời Chu Tử) chép thư Chu Tử răn con: gần đây thấy lễ thần đất ở mộ làm cẩu thả, ta rất lo; từ nay bày giống hệt trước mộ: rau, quả, mắm, khô cả thảy mười món; thịt, cá, bánh bao mỗi thứ một mâm lớn; canh, cơm, trà, nước mỗi thứ một bát; «đừng để có chút hơn kém»[2].
Mộ nhà bạn ở nghĩa trang chung hay đất riêng, nên bày lễ thế nào cho gọn: Viện hướng dẫn riêng. Gọi 07.6264.1331.
Xem dịch vụ tang lễ · nghi thức05Tảo mộ mua những gì?
Theo sách cũ, cần sắm đồ cúng, rượu, chiếu sạch, bát đĩa thìa đũa, đồ phát cỏ; sách đời Minh thêm đồ giấy cúng. Bảng dưới gom các thứ sách có ghi, kèm nguồn.
Đồ dùng để làm cỏ khi tảo mộ là gì?
| Thứ | Dùng làm gì | Sách ghi |
|---|---|---|
| Dao, rìu, cuốc | Phát cỏ gai quanh mộ | Gia lễ[1] |
| Chiếu mới sạch | Trải trước mộ, trải chỗ cúng thần đất | Gia lễ[1] |
| Đồ cúng mỗi mộ, bốn mâm lớn | Cúng mộ, cúng thần đất (Bảng 2, 3) | Gia lễ[1] |
| Đĩa, chén, thìa, đũa | Bày lễ thần đất | Gia lễ[1] |
| Bình rượu, hộp đồ ăn | Rưới rượu, cúng | Đế kinh cảnh vật lược[5] |
| Thỏi vàng giấy, tiền giấy | Đốt vàng giấy; đặt tiền giấy lên đầu mộ | Đế kinh cảnh vật lược[5] |
| Chỉ mã | Hàng chỉ mã (giấy cúng) bày bán ngay giữa phố, gấp giấy thành hình lầu gác; sách không nói đem ra mộ. | Đông Kinh mộng hoa lục[4] |
| Trầu cau | Mang đi tảo mộ ngày trừ tịch | Việt Nam phong tục[6] |
Sách đời Minh tả cảnh tảo mộ
Đế kinh cảnh vật lược (in năm 1635) chép: nam nữ gánh xách bình rượu, hộp đồ ăn, treo thỏi vàng giấy sau kiệu ngựa; đốt vàng giấy xong thì đặt tiền giấy lên đầu mộ; «mộ không có tiền giấy, ấy là mộ không người thờ»[5].
三月清明日，男女掃墓，擔提尊榼，轎馬後掛楮錠，粲粲然滿道也。拜者、酹者、哭者、為墓除草添土者，焚楮錠次，以紙錢置墳頭。望中無紙錢，則孤墳矣。
Đây là tục Bắc Kinh đời Minh, không phải danh sách lễ vật bắt buộc của người Việt.
06Khi tảo mộ không nên làm gì?
Sách đời Đường dặn: không bày nhạc, không vui chơi ở mộ; cúng xong thì khóc từ, đồ ăn thừa mang ra chỗ khác mà ăn. Hai lời này chép trong Đường hội yếu, quyển 23, mục «Hàn thực bái tảo»[3].
- Sắc năm Khai Nguyên 20: «Hàn thực lên mộ, kinh lễ không có chữ; đời gần truyền nhau, dần thành tục… Nên cho lên mộ, dùng lễ bái tảo: ở ngoài cửa nam khu mộ dâng tế, dọn cỗ xong thì khóc từ biệt; đồ ăn thừa ăn ở chỗ khác; không được bày nhạc.»
- Chiếu Long Sóc 2: nghe nói có người Hàn thực lên mộ lại vui chơi, ngồi trước cây tùng cây giả mà chẳng có vẻ buồn, nên cấm hẳn lối ấy.
寒食上墓。禮經無文。近世相傳。浸以成俗。……宜許上墓。用拜埽禮。於塋南門外奠祭撤饌訖。泣辭。食餘于他所。不得作樂。
Viện chọn ngày giờ, hướng dẫn nghi thức an táng, cải táng. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Liên hệ Viện07Hỏi – đáp
Tảo mộ có phải chỉ làm vào tiết Thanh minh không?
Không chỉ vậy. Phan Kế Bính ghi nhiều người Việt đi tảo mộ dịp Thanh minh, và ngày trừ tịch cuối năm cũng đem trầu cau đi «thỉnh tảo tiên phần» rồi về cúng Tết.
Tảo mộ xong về nhà làm gì?
Theo Việt Nam phong tục, dọn mộ xong thì về nhà làm cỗ cúng gia tiên; ngày trừ tịch thì về cúng Tết. Gia lễ thì kết thúc tại mộ: từ thần, dọn lễ, cúng thần đất, rồi lui.
Ai đứng làm lễ khi tảo mộ?
Theo Gia lễ, chủ nhân mặc thâm y, dẫn người giúp việc tới mộ, lạy hai lạy; á hiến, chung hiến do con em, thân khách làm.
Dịch vụ và khoá học cho người hỏi tảo mộ làm gì
Có bài văn khấn tảo mộ theo lối Việt không?
Sách đã kiểm chỉ có lời chúc chữ Hán của Gia lễ, chép ở phần 02 và 04. Bài khấn theo lối Việt Viện chưa có nguồn đã kiểm nên không đăng. Gia đình cần lời khấn và nghi thức riêng thì Viện hướng dẫn qua dịch vụ tang lễ, nghi thức.
Viện giúp được gì về tảo mộ, mồ mả?
Dịch vụ «Xem tang lễ · nghi thức» gồm chọn ngày giờ, hướng dẫn nghi thức tang lễ, an táng, cải táng; nhóm dịch vụ «Dương trạch · Âm trạch» xem phong thuỷ nhà và mộ. Trao đổi ban đầu không thu phí; liên hệ qua trang liên hệ hoặc Zalo.
Muốn tự học lễ vật, văn khấn thì học khoá nào?
Khoá Nghi Lễ (PT-202) dạy bàn thờ gia tiên, lễ vật, văn khấn, việc khi nhà có người mất; cần học PT-102 trước. Muốn đi sâu âm trạch thì có Huyền Không Đại Quái và Huyền Không Đại Quái Xem Ngày, dùng cho chọn ngày an táng.
Nguồn tham khảo
- Gia lễ 家禮, sách cũ đề Chu Tử đời Tống soạn; Tứ khố đề yếu ghi thuyết của Vương Mậu Hoành cho rằng không phải sách Chu Tử. Quyển 5 «祭禮» (Tế lễ): mục «墓祭» (Mộ tế) tờ 14a–15a, mục «四時祭» (Tứ thời tế) tờ 2b, bản Văn Uyên Các Tứ khố toàn thư. Bản Kanripo KR1d0089.
- Gia lễ 家禮, «附録» (Phụ lục, Dương Phục 楊復 gom lời Chu Tử), tờ 22b–23a, bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1d0089.
- Đường hội yếu 唐會要, Vương Bồ 王溥 (Bắc Tống, xong năm 961), quyển 23, mục «寒食拜埽» (Hàn thực bái tảo). Bản Wikisource.
- Đông Kinh mộng hoa lục 東京夢華錄, Mạnh Nguyên Lão 孟元老 (chép Đông Kinh thời Bắc Tống), quyển 7, mục «清明節» (Tiết Thanh minh). Bản Wikisource.
- Đế kinh cảnh vật lược 帝京景物略, Lưu Đồng 劉侗, Vu Dịch Chính 于奕正 (đời Minh, in năm 1635), quyển 2, mục «春場» (Xuân trường). Bản Wikisource.
- Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính (1915), thiên I, mục XII «Tứ thời tiết lạp»: «Tết Thanh minh», «Trừ tịch». Bản Wikisource.
Bài chỉ ghi những gì tra được trong các sách trên. Bản Kanripo không chấm câu; lời dịch do Viện làm. Nghi thức cụ thể cho từng gia đình, ngày giờ đi tảo mộ: nên để Viện xem riêng.
