Văn khấn giỗ cụ tứ đại theo Gia Lễ: tra ngay đời được giỗ, lời tự xưng, cách gọi cụ ông, cụ bà và khuôn chúc văn ngày giỗ. Muốn bài khấn đúng cho nhà mình, Viện xem riêng.
Điểm chính về văn khấn giỗ theo Gia Lễ
- Bốn đời trong nhà thờ: cha, ông (tổ), cụ (tằng tổ), kỵ (cao tổ).
- Lời tự xưng đổi theo đời: hiếu tử, hiếu tôn, hiếu tằng tôn, hiếu huyền tôn. Không phải con trưởng dòng chính thì bỏ chữ «hiếu».
- Ngày giỗ chỉ đặt một vị, dùng câu chúc riêng của ngày giỗ.
- Quá bốn đời thì dời thần chủ, chỉ còn tế ở mộ.
01Giỗ cụ tứ đại theo Gia Lễ là giỗ đời thứ mấy?
Giỗ cụ tứ đại là giỗ đời thứ tư tính từ cha lên, tức cao tổ, tiếng Việt gọi là kỵ (cụ kỵ). Gia Lễ (家禮, sách lễ trong nhà) thờ bốn đời trong bốn khám (ngăn thờ): cao tổ ở phía tây, kế đến tằng tổ, tổ, rồi cha[1]. Tên gọi tiếng Việt của các đời theo trang tra cứu ở nguồn 7[7].
| Đời (từ cha lên) | Gia Lễ gọi | Tiếng Việt | Người chủ lễ tự xưng | Khám |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Khảo, Tỷ (皇考 / 皇妣) | Cha, mẹ | Hiếu tử (孝子) | Thứ tư tính từ tây |
| 2 | Tổ khảo, Tổ tỷ (皇祖考 / 皇祖妣) | Ông nội | Hiếu tôn (孝孫) | Thứ ba |
| 3 | Tằng tổ khảo, Tằng tổ tỷ (皇曾祖考 / 皇曾祖妣) | Cụ nội | Hiếu tằng tôn (孝曽孫) | Thứ hai |
| 4 | Cao tổ khảo, Cao tổ tỷ (皇高祖考 / 皇高祖妣) | Kỵ nội (cụ kỵ) | Hiếu huyền tôn (bản ghi 孝元孫) | Phía tây |
Bản Tứ khố ghi «孝元孫» ở chỗ cháu đời thứ tư; Viện chép đúng chữ của bản[1].
Nhà chi thứ thờ mấy đời theo Gia Lễ?
Nhà không nối dòng cao tổ thì để trống khám. Sách viết: tiểu tông (chi thứ) nối dòng tằng tổ thì «không dám tế cao tổ, để trống một khám phía tây»; nối dòng tổ thì trống hai khám; nối dòng cha thì trống ba khám[1].
為四龕以奉先世神主……高祖居西曾祖次之祖次之父次之
Bốn khám thờ theo Gia Lễ, xếp từ tây sang đông
Bản Tứ khố đề sách do Chu Tử soạn đời Tống. Theo lời Lý Phương Tử chép ở quyển Phụ lục, năm Càn Đạo thứ 5 Chu Tử để tang mẹ, gom các lễ tang, táng, tế, thêm lễ đội mũ và cưới thành một bộ, gọi là Gia Lễ[4].
02Văn khấn giỗ cụ tứ đại theo Gia Lễ viết thế nào?
Văn khấn giỗ cụ tứ đại theo Gia Lễ gồm đầu chúc văn, câu riêng của ngày giỗ và lời kết «xin hưởng». Ngày giỗ chỉ đặt một vị, không bày cả bốn đời[2]. Câu riêng của ngày giỗ đổi theo người được giỗ, tra ở Bảng 2.
| Người được giỗ | Câu chúc | Dịch |
|---|---|---|
| Cao tổ, tằng tổ, tổ | 嵗序流易諱日復臨追逺感時不勝永慕 | Năm tháng đổi dời, ngày huý lại đến, nhớ người xưa cảm theo thời, không xiết thương mãi |
| Cha, mẹ | Đổi «không xiết thương mãi» thành 昊天罔極 | Trời cao không cùng (ơn như trời cao) |
| Họ hàng bàng hệ | 諱日復臨不勝感愴 | Ngày huý lại đến, không xiết cảm thương |
Khuôn chúc văn Gia Lễ đọc trước cụ cao tổ
Gia Lễ in khuôn chúc văn đầy đủ trong lễ tế bốn mùa, mẫu đọc trước cao tổ. Đọc xong, chủ nhân lạy hai lạy rồi sang các vị khác, dâng và đọc chúc như trước: mỗi đời một bài[2].
Trích Gia Lễ, lễ tế bốn mùa
«Nay, năm…, tháng…, ngày mồng một là ngày…, ngày…, hiếu huyền tôn (chức) (tên) dám kính cáo cùng Hoàng cao tổ khảo (chức) phủ quân, Hoàng cao tổ tỷ (tước phong) (họ) thị: khí tiết đổi dời, nay đã giữa xuân, cảm nhớ theo mùa, không xiết thương mãi. Kính dâng lễ vật sạch, thịt dê, xôi lúa, rượu ngọt, kính dâng lễ năm; có (người thân) được thờ kèm. Xin hưởng.»
維年嵗月朔日子孝元孫某官某敢昭告於皇高祖考某官府君皇高祖妣某封某氏氣序流易時維仲春追感嵗時不勝永慕敢以潔牲柔毛粢盛醴齊祗薦嵗事以某親某官府君某親某封某氏祇食尚饗
Các bước đọc văn khấn giỗ cụ cao tổ (bản tiếng Việt)
Sách không chép một bài giỗ liền mạch. Sách dặn ngày giỗ làm «như lễ tế cha», mà ở bước sơ hiến lễ tế cha lại «như lễ bốn mùa», chỉ đổi lời chúc[2]. Bản dưới do Viện ghép theo chỉ dẫn của Gia Lễ:
- Đặt một vị cho người được giỗ.
- Đến nhà thờ rước thần chủ, cáo: «Nay nhân ngày huý xa của (người thân) (chức) phủ quân, dám xin thần chủ ra chính tẩm, kính bày lòng tưởng nhớ.»[2]
- Đọc đầu chúc văn: «Nay, năm…, tháng…, ngày mồng một là ngày…, ngày…, hiếu huyền tôn (chức) (tên) dám kính cáo cùng Hoàng cao tổ khảo (chức) phủ quân, Hoàng cao tổ tỷ (tước phong) (họ) thị:»
- Đọc câu ngày giỗ: «Năm tháng đổi dời, ngày huý lại đến, nhớ người xưa cảm theo thời, không xiết thương mãi.»
- Kết: «Xin hưởng.»
今以某親某官府君逺諱之辰敢請神主出就正寢恭伸追慕
Bản trên chỉ dịch khuôn Gia Lễ. Cần bài văn khấn viết sẵn tên tuổi, chức tước các cụ nhà mình, đọc cho một hay hai vị: Viện soạn và xem riêng.
Nhờ Viện soạn văn khấn03Cụ ông, cụ bà được gọi là Tằng Tổ Khảo, Tằng Tổ Tỷ ra sao?
Cụ ông ghi «Hoàng tằng tổ khảo (chức) phủ quân», cụ bà ghi «Hoàng tằng tổ tỷ (tước phong) (họ) thị». Chữ Hán trong Gia Lễ là 皇曾祖考某官府君, 皇曾祖妣某封某氏[2]. «Khảo» chỉ ông, «tỷ» chỉ bà; «phủ quân» là tiếng tôn xưng đặt sau tên cụ ông.
Cụ không có quan tước thì sao? Sách dặn: có quan tước, phong tặng, tên thuỵ thì ghi vào; không có thì lấy thứ bậc, tên hiệu lúc sống đặt trước chữ «phủ quân»; bà thì gọi «(họ) thị phu nhân»[1].
有官封諡則皆稱之無則以生時行第稱號加於府君之上妣曰某氏夫人
| Đời | Cụ ông | Cụ bà |
|---|---|---|
| Cao tổ (kỵ) | Hoàng cao tổ khảo (chức) phủ quân | Hoàng cao tổ tỷ (tước phong) (họ) thị |
| Tằng tổ (cụ) | Hoàng tằng tổ khảo (chức) phủ quân | Hoàng tằng tổ tỷ (tước phong) (họ) thị |
| Tổ (ông) | Hoàng tổ khảo (chức) phủ quân | Hoàng tổ tỷ (tước phong) (họ) thị |
| Không có quan tước | Thứ bậc, tên hiệu lúc sống đặt trước «phủ quân» | (Họ) thị phu nhân |
Một điều hay sót: phàm tự xưng, ai không phải tông tử (con trưởng dòng chính) thì không dùng chữ «hiếu»[1]. Con thứ đứng khấn thì bỏ chữ «hiếu» trong lời tự xưng.
凡自稱非宗子不言孝
04Văn khấn giỗ cụ tam đại xưng hô thế nào?
Đếm theo Gia Lễ từ cha lên, đời thứ ba là tằng tổ: người chủ lễ xưng «hiếu tằng tôn» (孝曽孫), kính cáo «Hoàng tằng tổ khảo… phủ quân». Cách đếm này theo thứ tự cha, tổ, tằng tổ, cao tổ của sách[1].
Các bước đọc giống phần 02, chỉ đổi hai chỗ: lời tự xưng thành «hiếu tằng tôn», tên đời thành «Hoàng tằng tổ khảo» hoặc «Hoàng tằng tổ tỷ». Câu ngày giỗ vẫn là «năm tháng đổi dời, ngày huý lại đến…».
Có nhà đếm «tam đại» tính cả người đứng khấn. Sách đã kiểm không nói về cách đếm này, nên Viện chỉ ghi theo cách đếm từ cha lên. Nhà mình đếm khác, hay chưa rõ cụ thuộc đời nào: gửi gia phả để Viện xem.
Chưa chắc đời nào là cụ, đời nào là kỵ trong gia phả nhà mình: Viện xem riêng.
Nhờ Viện xem gia phả, xưng hô05Văn khấn giỗ cụ ngũ đại khác gì cụ tứ đại?
Gia Lễ chỉ thờ bốn đời ở nhà thờ; quá bốn đời thì cao tổ «hết thân», thần chủ được dời đi, chỉ còn tế ở mộ. Khi thay đời thờ, nhà thờ sửa chữ trên thần chủ và dời lần lượt sang tây, để trống một khám phía đông chờ thần chủ mới[3].
Nhà tiểu tông khi cao tổ hết thân thì dời thần chủ đem chôn; mỗi năm dẫn con cháu tế ở mộ một lần, trăm đời không đổi[1]. Trong quyển Phụ lục (lời hỏi đáp người sau gom lại), có người hỏi tổ gây dựng cơ nghiệp trên bốn đời có thôi tế không; Chu Tử đáp nghĩ cũng chỉ còn giữ lễ tế ở mộ[4].
小宗之家高祖親盡則遷其主而埋之……嵗率其子孫一祭之
若是始基之祖想亦只存得墓祭
Tế mộ cụ ngũ đại theo Gia Lễ: các bước
Phần âm trạch (mộ phần) Gia Lễ dặn như sau[2]:
- Chủ nhân mặc thâm y, dẫn người giúp lễ đến mộ, lạy hai lạy.
- Đi vòng trong ngoài khu mộ ba lượt mà xem xét; có cỏ gai thì phát dọn, quét sạch.
- Về chỗ, lạy hai lạy; dọn đất bên trái mộ để tế Hậu Thổ (thần đất).
- Đọc lời chúc: «Mộ của (người thân) (chức) phủ quân: khí tiết đổi dời, mưa móc đã thấm, nhìn ngắm quét dọn nấm mộ, không xiết cảm nhớ.»
某親某官府君之墓氣序流易雨露既濡瞻掃封塋不勝感慕
Muốn xem cùng lễ tạ mộ, đọc thêm bài cúng tạ mộ cuối năm. Dòng họ lập lễ chung cho tổ xa thì xem văn cúng giỗ tổ dòng họ.
Mộ cụ cần sửa, cải táng hay xem thế đất: Viện có dịch vụ phong thủy âm trạch và hướng dẫn nghi thức an táng, cải táng.
Xem dịch vụ âm trạch06Gia Lễ ghi chữ Hoàng hay Hiển trước tên các đời?
Gia Lễ ghi chữ «Hoàng» (皇) trước tên các đời: Hoàng cao tổ khảo, Hoàng tằng tổ khảo, Hoàng tổ khảo, Hoàng khảo. Đó là chữ trong chính khuôn chúc văn và lời tự xưng của sách[1].
Lễ Ký, thiên «Tế pháp», kể tên năm miếu: miếu Khảo, miếu Vương khảo, miếu Hoàng khảo, miếu Hiển khảo, miếu Tổ khảo[5].
曰考廟,曰王考廟,曰皇考廟,曰顯考廟,曰祖考廟
Mao Kỳ Linh đời sau chê Gia Lễ thêm chữ «Hoàng» là dùng sai, vì đó vốn là cách gọi của thiên tử, chư hầu. Theo ông, đời Đường Hy Tông từng cấm chữ «Hoàng», đổi thành «Hiển»; Dương Thận đời Minh cũng đổi thành «Hiển». Nhưng chính ông cho chữ «Hiển» «nghĩa cũng chưa ổn», và chủ trương đặt chữ «Tiên» (先)[6].
唐僖宗朝曽禁稱皇字而易以顯字
Nhà mình nên ghi chữ nào trên bài vị và văn khấn thì Viện xem riêng. Cách ghi bài vị các đời có ở bài bài vị cửu huyền thất tổ; cách xưng hô khi giỗ cha có ở bài văn khấn giỗ cha.
07Hỏi – đáp
Giỗ cụ tứ đại có bày cả bốn đời lên không?
Không. Gia Lễ dặn ngày giỗ làm như lễ tế cha nhưng chỉ đặt một vị, tức vị được giỗ. Lời cáo khi rước thần chủ cũng chỉ gọi tên người có ngày huý hôm ấy.
Câu «hạo thiên võng cực» có dùng khi giỗ cụ không?
Không. Theo Gia Lễ, chỉ giỗ cha mẹ mới đổi «không xiết thương mãi» thành «trời cao không cùng» (昊天罔極). Giỗ ông, cụ, kỵ giữ nguyên câu «năm tháng đổi dời, ngày huý lại đến… không xiết thương mãi».
Con thứ đứng khấn giỗ cụ thì xưng thế nào?
Gia Lễ ghi: phàm tự xưng, ai không phải tông tử (con trưởng dòng chính) thì không dùng chữ «hiếu». Con thứ bỏ chữ «hiếu», giữ phần còn lại, ví dụ «tằng tôn» khi giỗ cụ.
Ngày giỗ cụ theo Gia Lễ: áo mặc, kiêng cữ, lễ vật
Ngày giỗ cụ mặc gì, kiêng gì?
Theo Gia Lễ, giỗ từ ông trở lên thì mặc áo the màu xám thẫm. Ngày ấy không uống rượu, không ăn thịt, không nghe nhạc.
祖以上則黲紗衫……是日不飲酒不食肉不聼樂
Lễ vật, giờ cúng giỗ cụ nên thế nào?
Bài này chỉ dịch khuôn văn khấn và cách xưng hô của Gia Lễ. Mâm cỗ, lễ vật, giờ cúng cho nhà mình thì liên hệ Viện để được hướng dẫn riêng. Trình tự cúng giỗ chung xem thêm bài cách cúng giỗ ông bà.
Nguồn tham khảo
- Gia Lễ 家禮, bản Tứ khố đề «宋 朱子 撰» (Chu Tử, đời Tống), quyển 1 «通禮» (Thông lễ), mục 祠堂 (Từ đường), tờ 1b–2a, 5b–6a, bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1d0089.
- Gia Lễ 家禮, quyển 5 «祭禮» (Tế lễ): mục 四時祭 tờ 3a, 4b; mục 禰 tờ 11b–12a; mục 忌日 (ngày giỗ) tờ 12b–14a; mục 墓祭 (tế mộ) tờ 14a–14b. Bản Kanripo KR1d0089.
- Gia Lễ 家禮, quyển 4 «喪禮» (Tang lễ), mục 大祥 (Đại tường), tờ 41a. Bản Kanripo KR1d0089.
- Gia Lễ 家禮, «附録» (Phụ lục, lời người sau gom lại): lời Lý Phương Tử tờ 1a; lời hỏi đáp của Chu Tử tờ 3a. Bản Kanripo KR1d0089.
- Lễ Ký 禮記, thiên «祭法» (Tế pháp), tờ 12a. Bản Kanripo KR1d0052.
- Biện định tế lễ thông tục phổ 辨定祭禮通俗譜, Mao Kỳ Linh 毛竒齡 soạn, quyển 1, tờ 11a–11b (sách bác chữ «皇» của Gia Lễ). Bản Kanripo KR1d0092.
- Wikipedia tiếng Việt, «Tru di cửu tộc», mục «Cửu tộc đời Tần» (tên gọi Kỵ Nội, Cụ Nội, Ông Nội), mở ngày 19/11/2026. Xem trang.
Bài chỉ ghi những gì tra được trong các sách trên. Bản Kanripo không chấm câu; dấu câu chữ Hán trong bài do Viện thêm. Bản văn khấn tiếng Việt ở phần 02 do Viện ghép theo chỉ dẫn của sách.
