Ngày trừ tịch là ngày nào, chữ «trừ tịch» nghĩa là gì, khác giao thừa ra sao? Bài có bảng tra ngày trừ tịch 2024–2034 theo lịch Viện và lời sách cổ về đêm cuối năm.
Điểm chính
- Ngày trừ tịch là ngày cuối tháng Chạp, ngay trước mùng 1 Tết: tháng Chạp đủ thì là 30, thiếu thì là 29.
- Ngày trừ tịch sắp tới: thứ Sáu 05/02/2027, tức 29 tháng Chạp năm Bính Ngọ, theo lịch Viện.
- Theo lịch Viện, từ Tết 2025 đến Tết 2032 tháng Chạp đều thiếu, không có ngày 30.
- Giao thừa là lúc năm cũ giao lại, năm mới tiếp lấy, nằm trong đêm trừ tịch.
- Sách Hiệp Kỷ Biện Phương Thư cho ngày cuối tháng chỉ hợp tế tự, giải trừ, tắm gội, quét dọn; việc khác đều kiêng.
01Ngày trừ tịch là ngày nào?
Ngày trừ tịch là ngày cuối cùng của năm âm lịch, ngay trước mùng 1 Tết: năm cũ hết, năm mới bắt đầu.[1]
Có năm ngày trừ tịch rơi vào 29 tháng Chạp, nhưng người ta vẫn quen gọi là «đêm ba mươi»[1]. Thơ cũ cũng gọi ngày này là ngày hối, tức ngày cuối tháng, của tháng Chạp. Bài thơ «Trừ nhật» của Trương Tử Dung, chép trong sách Ngự định Nguyệt lệnh tập yếu, viết: «Tháng Chạp nay biết đã tới ngày hối, năm trôi qua bị trừ đi trong đêm này.»[2]
臘月今知晦流年此夕除
Bài «Trừ tịch» của Vương Nhân, cùng sách ấy, nói gọn hơn: «Năm nay hết vào đêm nay, năm tới giục đến ngày mai.»[2]
今歳今宵盡明年明日催
Tra ngày trừ tịch của năm mình trong bốn bước
- Tìm năm âm lịch sắp hết trong Bảng 2 ở phần 04.
- Đọc cột dương lịch: đó là ngày trừ tịch, cũng là ngày cuối tháng Chạp.
- Đọc cột âm lịch để biết năm ấy có ngày 30 hay chỉ tới 29.
- Đêm hôm ấy là đêm trừ tịch; sáng hôm sau là mùng 1 Tết.
Cần chọn giờ, chọn ngày cho việc riêng của gia đình quanh dịp cuối năm: Viện xem riêng. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Nhờ Viện xem ngày02Ngày trừ tịch nghĩa Hán Việt là gì?
«Trừ tịch» viết là 除夕: «trừ» là đổi, lấy cái mới thay cái cũ; «tịch» là đêm. Ngày trừ tịch là ngày đổi năm, đêm trừ tịch là đêm đổi năm.
Chữ «trừ» ở đây không mang nghĩa «bỏ đi» thông thường. Thẩm Quát đời Tống giải thích chữ này trong sách Mộng Khê Bút Đàm[3]:
Trích Mộng Khê Bút Đàm
«”Trừ” cũng như “dịch” (đổi). Lấy cái mới đổi cái cũ gọi là “trừ”; như lúc năm cũ giao năm mới thì gọi là “tuế trừ”.»
除猶易也以新易舊曰除如新舊歳之交謂之歳除
Chữ «tịch» (夕) chỉ ban đêm[1]. Ghép lại, «trừ tịch» là đêm năm cũ được đổi sang năm mới. Vì thế cùng một ngày, người ta nói «ngày trừ tịch» khi chỉ cả ngày cuối năm, và «đêm trừ tịch» khi chỉ riêng đêm ấy.
03Trừ tịch khác giao thừa thế nào?
Trừ tịch là cả ngày và đêm cuối năm; giao thừa là thời khắc chuyển năm, nằm bên trong đêm trừ tịch.
«Giao thừa» viết là 交承. Sách Hán Việt từ điển giản yếu của Đào Duy Anh giải: «Cũ giao lại, mới tiếp lấy – Lúc năm cũ qua, năm mới đến»[4]. Còn trừ tịch thì dài hơn một khoảnh khắc. Sách Đông Kinh mộng hoa lục gọi ngày cuối năm là «trừ nhật», đêm ấy là «trừ dạ», và kể người ta thức «đến sáng»[5].
| Điểm so | Trừ tịch | Giao thừa |
|---|---|---|
| Chữ Hán | 除夕 | 交承 |
| Nghĩa chữ | Đêm đổi năm: lấy mới thay cũ | Cũ giao lại, mới tiếp lấy |
| Chỉ điều gì | Cả ngày và đêm cuối năm âm lịch | Thời khắc năm cũ qua, năm mới đến |
| Quan hệ | Chứa giao thừa bên trong | Nằm trong đêm trừ tịch |
Sách đã kiểm không ghi giờ cụ thể của giao thừa, nên Viện không tự đặt giờ ở đây. Cách bày lễ đêm cuối năm, Viện có bài riêng: cúng giao thừa làm thế nào, ngoài sân và trong nhà.
04Ngày trừ tịch rơi vào 29 hay 30 tháng Chạp?
Tuỳ năm: tháng Chạp đủ 30 ngày thì ngày trừ tịch là 30; tháng Chạp thiếu, chỉ 29 ngày, thì ngày trừ tịch là 29.
Bảng dưới tra bằng bộ lịch của Viện: mỗi dòng là ngày ngay trước mùng 1 Tết. Cột Trực là một trong mười hai Trực của ngày ấy, dùng khi đọc phần 06.
Bảng ngày trừ tịch 2024–2034
| Năm âm lịch | Dương lịch | Âm lịch | Can chi ngày | Trực |
|---|---|---|---|---|
| Quý Mão | 09/02/2024 (thứ Sáu) | 30/12 | Quý Mão | Trừ |
| Giáp Thìn | 28/01/2025 (thứ Ba) | 29/12 | Đinh Dậu | Thành |
| Ất Tỵ | 16/02/2026 (thứ Hai) | 29/12 | Tân Dậu | Nguy |
| Bính Ngọ | 05/02/2027 (thứ Sáu) | 29/12 | Ất Mão | Trừ |
| Đinh Mùi | 25/01/2028 (thứ Ba) | 29/12 | Kỷ Dậu | Thành |
| Mậu Thân | 12/02/2029 (thứ Hai) | 29/12 | Quý Dậu | Nguy |
| Kỷ Dậu | 01/02/2030 (thứ Sáu) | 29/12 | Đinh Mão | Mãn |
| Canh Tuất | 22/01/2031 (thứ Tư) | 29/12 | Nhâm Tuất | Thâu |
| Tân Hợi | 10/02/2032 (thứ Ba) | 29/12 | Bính Tuất | Thành |
| Nhâm Tý | 30/01/2033 (Chủ nhật) | 30/12 | Tân Tỵ | Định |
| Quý Sửu | 18/02/2034 (thứ Bảy) | 30/12 | Ất Tỵ | Bình |
Theo lịch Viện, từ năm Giáp Thìn đến năm Tân Hợi (Tết 2025 đến Tết 2032) đều không có ngày 30 tháng Chạp. Ba năm Quý Mão, Nhâm Tý và Quý Sửu thì có (trừ tịch vào Tết 2024, Tết 2033 và Tết 2034). Viện chỉ kiểm mười một năm trong bảng, không suy ra các năm khác.
Tiểu trừ là ngày nào?
Tiểu trừ là ngày liền trước ngày trừ tịch. Sách Ngự định Nguyệt lệnh tập yếu dẫn Bắc Kinh tuế hoa ký: «Ngày trước trừ tịch một ngày gọi là “tiểu trừ”; nhà nhà bày rượu, qua lại thăm chào nhau, gọi là “biệt tuế”», tức từ biệt năm cũ[2].
先除夕一日曰小除人家置酒宴徃来交謁曰别歳
Hình: ba ngày cuối năm âm lịch
05Đêm trừ tịch người xưa làm gì?
Người xưa làm lễ đại na đuổi dịch quỷ, đốt pháo, sắm cỗ tiễn năm cũ, rồi quây quần thức suốt đêm, gọi là thủ tuế.
Lễ đại na trong ngày trừ tịch
Lễ đại na là lễ trừ tà, đuổi dịch quỷ. Sách Lã thị Xuân Thu chép: tháng cuối đông «sai quan giữ việc làm lễ đại na, phanh vật tế ở các cửa bốn phía, đắp trâu đất đem ra để tiễn khí lạnh»[6].
命有司大儺旁磔出土牛以送寒氣
Lời chú của Cao Dụ cho sách này nói thêm: thời ông, người ta đánh trống đuổi dịch quỷ vào một ngày trước ngày đầu năm, gọi là «trục trừ»[6].
Đến thời Mạnh Nguyên Lão, sách Đông Kinh mộng hoa lục tả lễ ấy: «Đến ngày trừ, trong cung bày nghi lễ đại na»[5]. Trong lễ có người đóng thần cửa, phán quan, Chung Quỳ, Táo quân.
至除日,禁中呈大儺儀
Sách kể tiếp: «Đêm ấy trong cung đốt pháo, tung hô vang dậy, ngoài thành còn nghe tiếng»[5]. Gần Tết, chợ bán tranh thần cửa, tranh Chung Quỳ, bảng gỗ đào, bùa đào «để sẵn dùng cho đêm trừ».
是夜禁中爆竹山呼,聲聞於外
以備除夜之用
Thủ tuế và tống tuế: thức đêm, tiễn năm cũ
Nhà thường dân thì sum họp. Đông Kinh mộng hoa lục chép: «quây quanh lò lửa ngồi sum họp, thức đến sáng không ngủ, gọi là “thủ tuế” (giữ năm)»[5].
Trích Đông Kinh mộng hoa lục
«Quây quanh lò lửa ngồi sum họp, thức đến sáng không ngủ, gọi là “thủ tuế”.»
圍爐團坐,達旦不寐,謂之『守歲』
Tục ấy không riêng một vùng. Sách Ngự định Nguyệt lệnh tập yếu dẫn Phong thổ ký: «Phong tục đất Thục: đêm trừ tịch thức đến sáng không ngủ, gọi là thủ tuế»[2].
蜀之風俗除夕逹旦不眠謂之守歳
Sách Kinh Sở tuế thời ký chép tục tiễn năm: «Cuối năm, nhà nhà sắm cỗ bàn, đến chỗ “túc tuế” để đón năm mới»[7]. Người ta giữ lại cơm qua năm, gọi là «tống tuế» (tiễn năm), cho là bỏ cũ nhận mới.
歲暮,家家具肴蔌,詣宿歲之位,以迎新年
Kiêng kỵ đêm trừ tịch ở Việt Nam, giờ và hướng xuất hành, tuổi xông đất hợp gia chủ: sách đã kiểm không nói, và phải xét theo tuổi từng nhà. Viện xem riêng. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Nhờ Viện xem cho nhà mìnhĐọc thêm phong tục cùng dịp: ngày dựng nêu, hạ nêu ngày Tết và xông nhà ngày Lập Xuân có được không.
06Ngày trừ tịch có hợp làm việc lớn không?
Theo Hiệp Kỷ Biện Phương Thư, ngày cuối tháng chỉ không kiêng tế tự, giải trừ, tắm gội, quét nhà và vài việc sửa sang; mọi việc khác đều kiêng.[8]
Sách nói quy tắc cho ngày hối nói chung, không có mục riêng cho trừ tịch. Ngày trừ tịch là ngày hối của tháng Chạp, nên Viện đặt quy tắc ấy vào đây. Lời án của soạn giả giải thích: «Hối là ngày tháng hết, nên mọi việc không hợp, chỉ việc tế tự, giải trừ»[8].
晦為月盡之日故諸事不宜惟祭祀解除等事
| Việc | Theo quy tắc ngày hối |
|---|---|
| Tế tự (cúng tế) | Không kiêng |
| Giải trừ | Không kiêng |
| Tắm gội, sửa dung nhan, cắt tóc, cắt móng tay chân | Không kiêng |
| Quét nhà | Không kiêng |
| Vá tường lấp lỗ, sửa sang tường vách, sửa đường | Không kiêng |
| Phá nhà đổ tường, chặt cây | Không kiêng |
| Mọi việc khác | Kiêng; gặp Đức, Hợp, Xá, Nguyện vẫn kiêng |
Ngày trừ tịch khác Trực Trừ thế nào?
Trực Trừ là một trong mười hai Trực xoay vòng theo ngày; ngày trừ tịch là ngày cuối năm. Hai thứ chỉ thỉnh thoảng trùng nhau. Hiệp Kỷ Biện Phương Thư viết: «Sau Kiến là Trừ: trừ cũ bày mới»[9].
建次為除除舊布新
Sách cũng chép: ngày Trực Trừ nên giải trừ, quét nhà, tắm gội, vì lấy nghĩa bỏ cũ lấy mới[8]. Trong Bảng 2, ngày trừ tịch chỉ trùng Trực Trừ ở năm 2024 và 2027; các năm khác rơi vào Trực Thành, Nguy, Mãn, Thâu, Định, Bình.
Cần chọn ngày giờ cho cưới hỏi, tang lễ hay việc riêng theo tuổi gia chủ: Viện chọn giúp, bước trao đổi đầu không thu phí. Xem các dịch vụ của Viện, gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Đặt lịch chọn ngàyMuốn tự đọc ngày, hiểu vì sao có ngày kiêng: khoá Trạch Nhựt (Xem Ngày) PT-103 dạy chọn ngày giờ, ngày xung tuổi và nguồn gốc các ngày kiêng dân gian.
07Hỏi – đáp
Tết năm tới có ngày 30 tháng Chạp không?
Không. Theo lịch Viện, năm Bính Ngọ tháng Chạp thiếu, nên ngày trừ tịch là 29 tháng Chạp, thứ Sáu 05/02/2027. Từ Tết 2025 đến Tết 2032 đều không có ngày 30; đến Tết 2033 (năm Nhâm Tý) và Tết 2034 (năm Quý Sửu) mới có lại.
Ngày trừ tịch có phải ngày Trực Trừ không?
Không phải. Trực Trừ là một Trực trong vòng mười hai Trực xoay theo ngày. Ngày trừ tịch là ngày cuối năm âm lịch. Trong mười một năm 2024–2034, hai thứ chỉ trùng ở năm 2024 và 2027.
Tiểu trừ khác trừ tịch thế nào?
Tiểu trừ là ngày liền trước trừ tịch. Theo Bắc Kinh tuế hoa ký, sách Nguyệt lệnh tập yếu dẫn lại, hôm ấy nhà nhà bày rượu, qua lại chào nhau, gọi là biệt tuế. Ví dụ năm Bính Ngọ trừ tịch là 29 tháng Chạp thì tiểu trừ là 28 tháng Chạp.
Giao thừa, kiêng kỵ và học chọn ngày trừ tịch
Giờ giao thừa, cách cúng và kiêng kỵ đêm trừ tịch xem ở đâu?
Các sách Viện đã kiểm không ghi giờ cụ thể của giao thừa, cũng không ghi kiêng kỵ dân gian Việt Nam đêm ấy. Cách bày lễ có bài riêng về cúng giao thừa. Giờ xuất hành, tuổi xông đất hợp nhà mình thì phải xét theo tuổi: Viện xem riêng qua trang liên hệ.
Muốn tự học chọn ngày thì học khoá nào?
Khoá Trạch Nhựt (Xem Ngày), mã PT-103, dạy chọn ngày giờ, biết ngày xung tuổi và hiểu nguồn gốc các ngày kiêng dân gian. Khoá gồm 8 buổi, mỗi buổi 3 giờ, cần học xong PT-101 trước. Học phí liên hệ để được tư vấn.
Nguồn tham khảo
- Wikipedia tiếng Trung, mục «除夕» (Trừ tịch). zh.wikipedia.org.
- Ngự định Nguyệt lệnh tập yếu 御定月令輯要, Lý Quang Địa 李光地 cùng các quan phụng soạn, lời tựa năm Khang Hy 54 (1715), bản Tứ khố toàn thư, quyển 20: thơ Trương Tử Dung «Trừ nhật», thơ Vương Nhân «Trừ tịch», mục «Tiểu trừ», mục «Thủ tuế». Bản Wikisource.
- Mộng Khê Bút Đàm 夢溪筆談, Thẩm Quát 沈括, đời Tống, quyển 4, tờ 4a, bản Tứ bộ tùng san. Bản Kanripo KR3j0092.
- Wikipedia tiếng Việt, mục «Giao thừa», dẫn Đào Duy Anh, Hán Việt từ điển giản yếu, NXB Văn hoá Thông tin, 2005, tr. 269. vi.wikipedia.org.
- Đông Kinh mộng hoa lục 東京夢華錄, Mạnh Nguyên Lão 孟元老, Nam Tống, quyển 10, mục «十二月» và «除夕». Bản Wikisource.
- Lã thị Xuân Thu 呂氏春秋, quyển 12 «季冬紀» (Quý đông kỷ), tờ 1b, bản Tứ bộ tùng san có lời chú Cao Dụ. Bản Kanripo KR3j0009.
- Kinh Sở tuế thời ký 荊楚歲時記. Bản Wikisource.
- Khâm định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư 欽定協紀辨方書, quyển 10 «宜忌» (Nghi kỵ): ngày hối tờ 69a–69b, ngày Trực Trừ tờ 18a. Bản Kanripo KR3g0051.
- Khâm định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư 欽定協紀辨方書, quyển 4 «義例» (Nghĩa lệ), tờ 5a. Bản Kanripo KR3g0051.
Số lịch trong Bảng 2 tra bằng bộ lịch của Viện. Bản Kanripo không chấm câu; chữ Hán chép đúng bản số, kể cả chữ dị thể. Việc chọn ngày giờ cụ thể còn xét theo tuổi và việc của từng nhà: nên để Viện xem riêng.
