Bia mộ đặt dưới chân hay trên đầu? Cách hiểu đầu mộ, chân mộ và vị trí đặt bia

01Bia mộ đặt dưới chân hay trên đầu mộ?

Theo Gia Lễ, bia mộ đặt ở phía trước nấm mộ, tức phía chân người mất, không đặt ở phía đầu. Sách Gia Lễ (家禮) do Chu Hy đời Tống soạn, quyển 4 bàn việc an táng (trị táng). Câu nói thẳng về bia như sau.

Bốn câu Gia Lễ cho thấy bia mộ ở phía chân

Sách viết «phía trước» (於其前), không viết «dưới chân». Muốn biết phía trước là đầu hay chân, phải ghép các câu khác cùng quyển:

1. Linh cữu tới huyệt thì đặt trên chiếu trải ở phía nam huyệt, đầu quay về bắc (北首)^[1].
2. Khi mở đất làm mộ, đất đào đổ về phía nam, ngay cửa phía nam cắm hai cọc tiêu^[1].
3. Chí thạch (誌石) chôn trong huyệt, gần phía nam^[1].
4. Bia đá nhỏ dựng ở phía trước nấm mộ^[1].

Đầu ở bắc, chân ở nam, cửa và chí thạch đều ở nam. Vậy theo khuôn của Gia Lễ, bia nằm ở phía chân. Đây là khuôn của một sách lễ nhà Nho; Viện không khẳng định mọi phái phong thuỷ đều làm như vậy.

Hình mặt bằng mộ theo Gia Lễ

02Đầu mộ và chân mộ xác định thế nào?

Đầu mộ là phía đầu người nằm trong huyệt; theo lễ cổ, đầu quay về bắc, chân quay về nam. Lễ Ký (禮記) ghi đây là lễ chung từ thời ba đời.

Thiên Đàn Cung hạ viết: «Chôn ở phía bắc, đầu quay về bắc, là lễ chung của ba đời, vì người mất đi về cõi u tối»^[2]. Thiên Lễ Vận viết: «Cho nên người chết đầu quay về bắc, người sống mặt hướng về nam, đều theo lúc ban đầu»^[3].

葬於北方，北首，三代之達禮也，之幽之故也。

故死者北首，生者南鄉，皆從其初。

Gia Lễ theo đúng lối ấy khi hạ huyệt: «Người coi việc trải chiếu trước ở phía nam huyệt; linh cữu tới thì dỡ khỏi xe, đặt lên chiếu, đầu quay về bắc»^[1].

執事者先布席於壙南，柩至脱載置席上，北首。

Các bước xác định đầu mộ, chân mộ

Làm theo khuôn Gia Lễ, gia đình có thể tự định ngay tại phần mộ:

1. Xác định phía đầu linh cữu khi hạ huyệt. Đó là đầu mộ.
2. Phía ngược lại là chân mộ, cũng là phía «trước» của nấm mộ.
3. Dựng bia ở phía chân, trước nấm mộ.
4. Mộ cũ không còn ai nhớ đầu nằm phía nào thì đừng đoán: nhờ người xem tận nơi.

Táng Thư tính trước, sau từ chỗ đặt huyệt

Táng Thư (葬書), sách âm trạch đề Quách Phác (郭璞) đời Tấn soạn, cũng tính trước, sau, trái, phải từ chính huyệt: «Táng thì lấy bên trái làm Thanh Long, bên phải làm Bạch Hổ, phía trước làm Chu Tước, phía sau làm Huyền Vũ. Huyền Vũ cúi đầu, Chu Tước bay múa, Thanh Long uốn khúc, Bạch Hổ thuần phục cúi xuống»^[4]. Lời chú trong bản Tứ khố nói rõ bốn thú trước, sau, trái, phải «đều tính từ chỗ đặt huyệt».

夫葬以左為青龍，右為白虎，前為朱雀，後為𤣥武。𤣥武垂頭，朱雀翔舞，青龍蜿蜒，白虎馴頫。

此言前後左右之四獸皆自立穴處言之。

Một lời chú khác cùng bản viết: «Phàm chỗ kết huyệt đều lưng tựa âm, ôm lấy dương, trước gần sau tựa; đây là đại ý chung của việc xem đặt huyệt»^[4]. Đây là lời chú, không phải chính văn Táng Thư.

凡結穴之處負隂抱陽前親後倚，此總相立穴之大情也。

03Bia mộ quay hướng nào: mặt bia nhìn ra hay quay vào?

Gia Lễ chỉ nói chữ khắc ở mặt trước của tấm bia dựng phía trước nấm mộ; sách không nói thẳng mặt bia nhìn ra hay quay vào.

Lời «今按» (nay xét) trong chú của Gia Lễ quyển 4 viết: «Nay xét, nấm mộ ở đất Phòng của Khổng Tử cao bốn thước, nên lấy làm phép; theo thuyết của Tư Mã công dựng riêng một bia nhỏ… đầu bia hình ngọc khuê, khắc mặt trước như nắp chí thạch, rồi lược ghi thế hệ, tên tự, việc làm mà khắc ở bên trái, chuyển sang phía sau, sang bên phải cho giáp vòng»^[1].

今按孔子防墓之封其崇四尺故取以為法，用司馬公説别立小碑……圭首而刻其面如誌之葢，乃略述其世系名字行實而刻於其左，轉及後右而周焉。

Đọc đúng chữ sách thì có ba điều: mặt trước khắc như nắp chí thạch; bên trái khắc lược sử người mất; chữ chạy tiếp ra mặt sau rồi sang bên phải. Ở đoạn này sách không có chữ Minh đường. Chọn hướng mặt bia cho một phần mộ cụ thể là việc phải xem tại chỗ.

04Mộ đôi, mộ trên sườn dốc đặt bia mộ ở đâu?

Mộ vợ chồng thì bia người vợ đợi chồng an táng mới dựng; mộ trên sườn dốc thì Gia Lễ chỉ nói chỗ chôn chí thạch.

Về mộ vợ chồng, chú của Gia Lễ viết: «Đàn bà thì đợi chồng an táng rồi mới dựng, mặt bia khắc như nắp chí của chồng»^[1].

婦人則俟夫葬乃立，面如夫之誌葢之刻云。

Về mộ ở chỗ dốc, phần chôn chí thạch viết: «Mộ ở đất bằng thì chôn trong huyệt, gần phía nam… nếu mộ ở sườn núi chỗ dốc thì cách phía nam huyệt vài thước, đào đất sâu bốn năm thước, theo phép này mà chôn»^[1].

墓在平地則於壙内近南……若墓在山側峻處，則於壙南數尺間掘地深四五尺，依此法埋之。

Bảng tra vị trí bia mộ theo từng trường hợp

Định ngày giờ cải táng, dựng bia thì xem thêm bài cải táng xem tuổi ai.

05Sách cổ và tục lệ có nói khác nhau về bia mộ không?

Có, ngay trong Gia Lễ đã có hai ý: Tư Mã Quang cho rằng không dựng bia thì hơn, còn Chu Hy vẫn dựng một bia nhỏ.

Tiểu chú Gia Lễ dẫn lời Tư Mã Quang: «Tư Mã công nói: xét lệnh thức, bia mộ, thú đá… những thứ ấy đều không ích gì cho người mất mà lại có hại… vậy thì không dùng còn hơn»^[1]. Chu Hy chép lại lời ấy, rồi trong lời «nay xét» vẫn theo thuyết Tư Mã công mà dựng riêng một bia nhỏ, như đã dẫn ở phần 03.

司馬公曰按令式墳碑石獸……是皆無益於亡者而反有害……然則不若不用之為愈也。

Táng Thư thì mở đầu bằng câu «táng là nương vào sinh khí», và «năm khí đi trong đất, phát ra mà sinh muôn vật»^[4]. Các câu Táng Thư mà Viện đã đối chiếu bàn về khí và chỗ đặt huyệt, không bàn chỗ dựng bia.

葬者乘生氣也。五氣行乎地中，發而生乎萬物。

Các tục dân gian về bia (kiêng hướng, kiêng năm, khoảng cách bia với huyệt…) Viện chưa tìm được nguồn cổ đáng tin để kiểm, nên bài không ghi.

Người học hay nhầm gì khi đặt bia mộ?

• Tìm chữ «dưới chân» trong sách: Gia Lễ viết «phía trước»; «phía chân» là suy từ hướng đầu linh cữu.
• Lấy hướng la bàn thay cho hướng người nằm: theo khuôn Gia Lễ, bia đi theo phía chân người mất, nên phải biết đầu nằm phía nào trước.
• Ghi nhầm thiên Lễ Ký: câu «chôn ở phía bắc, đầu quay về bắc» thuộc thiên Đàn Cung hạ, không phải Đàn Cung thượng.
• Suy rộng chữ «mặt» (面): sách chỉ nói khắc mặt trước bia, không nói mặt bia nhìn về Minh đường.

Muốn học thêm về phong thuỷ và nghi lễ, xem lịch khai giảng các khoá của Viện. Cách sách cổ đặt «hướng» cho nhà ở có trong bài hướng nhà quan trọng không và sách cổ đặt hướng ở đâu.