Thượng Cửu là hào trên cùng của quẻ Thuần Kiền, lời hào là «kháng long hữu hối». Bài này tra sẵn sáu hào, so Thượng Cửu với Cửu Ngũ, chỉ đúng tờ sách gốc để bạn tự mở ra kiểm.
Điểm chính
- Thượng Cửu là hào thứ sáu quẻ Kiền, đứng ngay sau Cửu Ngũ «phi long tại thiên» (rồng bay trên trời).
- Tiểu Tượng giải: đầy thì không giữ lâu được.
- Văn Ngôn giải: sang mà không ngôi, cao mà không dân, người hiền ở dưới không giúp, nên động thì có hối.
- Bài học sách nêu: «kháng» là biết tiến mà không biết lui, biết được mà không biết thua.
- Gieo quẻ được hào này và muốn biết việc mình ra sao: Viện mời trao đổi riêng hoặc học khoá Mai Hoa Dịch Số.
01Kháng long hữu hối là hào Thượng Cửu của quẻ nào?
Đó là hào Thượng Cửu của quẻ Kiền, quẻ thứ nhất trong Kinh Dịch, gồm Kiền dưới và Kiền trên nên còn gọi là Thuần Kiền. Sách Chu Dịch mở đầu bằng dòng «乾第一 ䷀乾下乾上» (quẻ Kiền thứ nhất, Kiền dưới Kiền trên)[1]. Lời hào ghi ở tờ 8a:
Trích Chu Dịch, quẻ Kiền
«Thượng Cửu: rồng lên quá cao, có hối.»
上九:亢龍,有悔
Thượng Cửu đứng ở đâu trong sáu hào quẻ Kiền?
Tìm dòng tô đậm trong bảng: Thượng Cửu là hào thứ sáu, trên cùng, ngay sau Cửu Ngũ. Ngoài sáu hào, quẻ Kiền còn một lời «Dụng Cửu»[1]. Muốn đọc lời Thoán, Tượng của cả quẻ, xem bài quẻ Thuần Kiền.
| Thứ tự | Tên hào | Lời hào (chữ Hán) | Nghĩa |
|---|---|---|---|
| 1 (dưới cùng) | Sơ Cửu | 潛龍勿用 | Rồng ẩn, chớ dùng |
| 2 | Cửu Nhị | 見龍在田 | Rồng hiện ở ruộng, lợi gặp bậc đại nhân |
| 3 | Cửu Tam | 終日乾乾 | Người quân tử suốt ngày gắng gỏi, chiều còn dè chừng; không lỗi |
| 4 | Cửu Tứ | 或躍在淵 | Hoặc nhảy ở vực, không lỗi |
| 5 | Cửu Ngũ | 飛龍在天 | Rồng bay trên trời, lợi gặp bậc đại nhân |
| 6 (trên cùng) | Thượng Cửu | 亢龍有悔 | Rồng lên quá cao, có hối |
| Lời chung | Dụng Cửu | 群龍无首 | Thấy bầy rồng không con nào đứng đầu, tốt |
Hình: sáu hào quẻ Thuần Kiền là sáu bậc đi lên
02Chữ «Thượng», «kháng», «hối» trong Thượng Cửu nghĩa là gì?
«Thượng» là tên hào trên cùng; «kháng» là lên quá cao mà không xuống được; «hữu hối» là có điều phải hối. Đó là lời Chu Hi (đời Tống) trong sách Chu Dịch bản nghĩa[5]. Ông nói thêm lý do: dương đã cùng cực ở trên, động thì ắt có hối.
上者,最上一爻之名。亢者,過於上而不能下之意也。陽極於上,動必有悔
Phần Tượng (lời giải hình tượng) của quẻ Kiền nói gọn hơn: «Rồng lên quá cao, có hối, là vì đầy thì không thể lâu»[1]. Trình Di (đời Tống) chú dưới câu ấy: «đầy thì biến, nên có hối»[4].
「亢龍有悔」、盈不可久也
盈則變有悔也
Nói ngắn: hào Thượng Cửu là chỗ đã lên tới đỉnh. Lên nữa không được, nên động là sinh hối.
03«Kháng long hữu hối, hà vị dã?» Khổng Tử giải ra sao?
Văn Ngôn ghi Khổng Tử đáp: sang mà không có ngôi, cao mà không có dân, người hiền ở ngôi dưới mà không giúp, nên động thì có hối. «Hà vị dã» nghĩa là «nghĩa là gì». Đây là lời hỏi đáp về hào Thượng Cửu trong phần Văn Ngôn quẻ Kiền, tờ 18a[1].
Trích Chu Dịch, Văn Ngôn quẻ Kiền
«Hào Thượng Cửu nói “rồng lên quá cao, có hối” là nghĩa gì? Khổng Tử đáp: “Sang mà không có ngôi, cao mà không có dân, người hiền ở ngôi dưới mà không giúp, cho nên động thì có hối.”»
上九曰、「亢龍有悔」,何謂也?子曰:「貴而无位,高而无民,賢人在下位而无輔,是以動而有悔也。」
Thiên Hệ Từ thượng dẫn lại đúng lời Khổng Tử này, đặt liền sau lời bàn hào Lao Khiêm (khiêm mà nhọc)[2].
Vương Bật và Trình Di chú hào Thượng Cửu thế nào?
Hai nhà chú đều nói hào này ở cao mà sai chỗ. Vương Bật (đời Nguỵ) viết: ở chỗ cực của quẻ trên mà không đúng ngôi; đứng một mình mà động thì không ai theo cùng[3].
處上卦之極而不當位,故盡陳其闕也。獨立而動,物莫之與矣。
Trình Di viết: hào dương ở trên mà không ở ngôi tôn, nên không có dân, không người giúp[4].
九居上而不當尊位是以无民無輔
04Phi long tại thiên khác kháng long hữu hối thế nào?
Cửu Ngũ «phi long tại thiên» là chỗ cực của ngôi và của thời; Thượng Cửu đã vượt qua chỗ ấy nên thành «kháng», có hối. Đó là lời Trình Di so hai hào liền nhau[4].
九五者,位之極;中正者,得時之極;過此則亢矣。上九至於亢極,故有悔也。
Văn Ngôn còn nói lại hào này hai lượt. Lượt thứ nhất lấy việc người: «kháng long hữu hối» là tai hoạ của chỗ cùng tận. Lượt thứ hai lấy thời trời: cùng thời mà đi tới cực[1]. Vương Bật ghi lượt đầu «此一章全以人事明之也» (chương này hoàn toàn lấy việc người mà nói), và chú «與時偕極» là «與時運俱終極» (cùng vận thời đều tới chỗ cuối cực)[3].
「亢龍有悔」、窮之災也
「亢龍有悔」,與時偕極
Bảng so Cửu Ngũ với Thượng Cửu trong kinh văn
Đọc theo hàng: mỗi hàng là một chỗ trong sách gốc nói về cả hai hào, cột giữa là Cửu Ngũ, cột phải là Thượng Cửu.
| Chỗ trong sách | Cửu Ngũ: phi long tại thiên | Thượng Cửu: kháng long hữu hối |
|---|---|---|
| Tiểu Tượng (tờ 11a) | 大人造也: việc bậc đại nhân làm nên | 盈不可久也: đầy thì không thể lâu |
| Văn Ngôn, lượt việc người (tờ 19a) | 上治也: người trên cai trị | 窮之災也: tai hoạ của chỗ cùng tận |
| Văn Ngôn, lượt thời trời (tờ 20a) | 乃位乎天德: ở ngôi của đức trời | 與時偕極: cùng thời đi tới cực |
| Trình Di chú (tờ 3a–3b) | Chỗ cực của ngôi; trung chính là cực của thời | Vượt qua đó là kháng; tới kháng cực nên có hối |
05Gặp hào Thượng Cửu thì nên hiểu và làm gì?
Sách dạy một điều: biết tiến phải biết lui; Văn Ngôn gọi «kháng» là biết tiến mà không biết lui, biết được mà không biết thua. Chỉ bậc thánh nhân biết tiến, lui, còn, mất mà không mất lẽ chính[1].
Trích Chu Dịch, cuối Văn Ngôn quẻ Kiền
«Nói “kháng” là: biết tiến mà không biết lui, biết còn mà không biết mất, biết được mà không biết thua. Chỉ có bậc thánh nhân chăng! Biết tiến, lui, còn, mất mà không mất lẽ chính, chỉ có bậc thánh nhân chăng!»
「亢」之為言也,知進而不知退,知存而不知亡,知得而不知喪。其唯聖人乎!知進退存亡而不失其正者,其唯聖人乎!
Ba bước tự đọc hào Thượng Cửu trong sách gốc
- Mở quẻ Kiền trong Chu Dịch, đọc lời hào thứ sáu «亢龍有悔» (tờ 8a), so với Cửu Ngũ ngay trước nó theo Bảng 2.
- Đọc lời giải theo thứ tự: Tiểu Tượng tờ 11a, Văn Ngôn tờ 18a, 19a, 20a, 23a. Mỗi chỗ cho một ý: đầy không lâu, cao mà không dân, cùng tận, biết tiến không biết lui.
- Đọc tiếp lời Dụng Cửu (tờ 9a): thấy bầy rồng không con nào đứng đầu thì tốt; Tiểu Tượng giải đức trời không thể làm đầu.
Trình Di chú Dụng Cửu: lấy cứng mà đứng trước thiên hạ là đường hung[4]. Chu Hi ghi Dụng Cửu là lệ chung của 192 hào dương: bói được hào dương thì dùng số 9, không dùng số 7[5]. Bản số ghi chữ «几», Viện đọc là «凡» (phàm). Quẻ đối với Kiền có lời Dụng Lục, xem bài quẻ Thuần Khôn.
用九:見群龍无首,吉
以剛為天下先,凶之道也
Gieo quẻ được hào này thì đoán việc ra sao?
Những sách Viện đã mở cho bài này không có lời đoán việc khi gieo quẻ được hào Thượng Cửu. Viện không tự viết thay. Muốn đọc quẻ cho việc của mình, có hai đường:
Trao đổi riêng với Viện qua dịch vụ Xem mệnh lý (Bát Tự, Tứ Trụ, Tử Vi); bước trao đổi ban đầu không thu phí, giá báo trước khi làm. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo. Tự học bốc quẻ, đọc quẻ, đoán cát hung ở khoá Mai Hoa Dịch Số (PT-ML304).
Liên hệ ViệnMuốn biết hào nào trong 64 quẻ được sách cho là tốt, xem bài quẻ Kinh Dịch nào tốt nhất.
06Hỏi – đáp
Kháng long hữu hối có phải là quẻ xấu không?
Đây là lời một hào, không phải tên quẻ. Hào Thượng Cửu nằm trong quẻ Thuần Kiền. Lời hào chỉ nói «có hối», và Tiểu Tượng giải là vì đầy thì không giữ lâu được. Lời Thoán và Tượng của cả quẻ xem ở bài quẻ Thuần Kiền.
Vì sao Cửu Ngũ tốt mà lên Thượng Cửu lại có hối?
Trình Di giải: Cửu Ngũ là chỗ cực của ngôi, trung chính là chỗ cực của thời; vượt qua đó là «kháng». Thượng Cửu đã tới kháng cực nên có hối. Văn Ngôn thêm: sang mà không ngôi, cao mà không dân.
Câu «kháng long hữu hối» có ở thiên nào ngoài quẻ Kiền?
Có. Thiên Hệ Từ thượng dẫn lại lời Khổng Tử về câu này, giống lời trong Văn Ngôn, và đặt liền sau lời bàn hào Lao Khiêm. Bản số xem ở nguồn số 2, tờ 7a.
Học và xem riêng về hào Thượng Cửu
Muốn học Kinh Dịch theo hào, tượng, lời thì học khoá nào?
Khoá Kinh Dịch (PT-204), cấp 2, 12 buổi, mỗi buổi 3 giờ, học trực tiếp, cần học xong PT-ML301 trước. Trang khoá chưa nêu ngày khai giảng và học phí; theo dõi ở lịch khai giảng. Mới bắt đầu thì đọc bài học Kinh Dịch như thế nào.
Viện có dịch vụ gieo quẻ không?
Hiện Viện không có dịch vụ gieo quẻ riêng. Gần nhất là dịch vụ Xem mệnh lý (Bát Tự, Tứ Trụ, Tử Vi); bước trao đổi ban đầu không thu phí. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo để hỏi trước.
Nguồn tham khảo
- Chu Dịch 周易 (kinh văn và Thập dực), quyển «乾第一» (quẻ Kiền): tờ 1a, 3a–9a (sáu hào, Dụng Cửu), 11a (《象》), 18a, 19a, 20a, 23a (《文言》); bản TLS có chấm câu. Bản Kanripo KR1a0001.
- Chu Dịch 周易, thiên Hệ Từ thượng 繫辭上, tờ 7a. Bản Kanripo KR1a0001_065.
- Chu Dịch chú 周易註, Vương Bật 王弼, đời Nguỵ, quyển 1, tờ 3b–4a, bản Tứ bộ tùng san. Bản Kanripo KR1a0006.
- Y Xuyên Dịch truyện 伊川易傳, Trình Di 程頤, đời Tống, quyển 1, tờ 3a–3b, 6a, 10a–10b, bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1a0016.
- Nguyên bản Chu Dịch bản nghĩa 原本周易本義, Chu Hi 朱熹, đời Tống, quyển 1, tờ 2b, bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1a0031.
Bài chỉ ghi những gì đọc được trong các sách trên. Bản Vương Bật, Trình Di, Chu Hi trên Kanripo không chấm câu; chấm câu chữ Hán của ba sách ấy do Viện thêm. Đọc quẻ cho việc cụ thể cần xem cả hoàn cảnh người hỏi: nên trao đổi riêng với Viện.
