Văn khấn giỗ cha ngày thường đọc thế nào, con xưng gì, gọi cha là gì? Bài chép khung bài khấn, bảng xưng hô và các bước lễ giỗ theo sách Gia Lễ, kèm chỗ tục Việt làm khác.
Điểm chính
- Lời chúc ngày giỗ cha trong Gia Lễ chỉ bốn vế; với cha mẹ, vế cuối đổi thành «trời cao không cùng»[1].
- Con xưng «hiếu tử» (孝子), gọi cha là «hoàng khảo» (皇考); tục Việt khấn «Hiển khảo»[3].
- Giỗ đầu (tiểu tường) và giỗ hết (đại tường) đọc lời chúc khác giỗ thường.
- Mục ngày giỗ trong Gia Lễ không có bước khấn thần đất; tục Việt thì cúng Thổ Địa trước ngày giỗ.
01Văn khấn giỗ cha ngày thường đọc thế nào?
Đọc theo ba phần: mở (ngày tháng, con xưng hiếu tử, gọi cha là hoàng khảo), thân (bốn vế lời chúc ngày giỗ), đóng (dâng lễ, «Xin hưởng»).
Gia Lễ (家禮, sách lễ trong nhà của Chu Hi đời Tống) không chép một bài khấn giỗ liền văn. Mục «Ngày giỗ» (忌日) chỉ ghi phần lời chúc khác đi, rồi dặn «ngoài ra đều như cũ», tức như lễ tế cha; lễ tế cha lại như lễ thời tế (lễ tế bốn mùa)[1]. Viện ghép khung văn khấn giỗ cha dưới đây theo đúng chỉ dẫn ấy. Chữ Hán chỉ trích từng đoạn có trong sách.
Trích Gia Lễ, mục «Ngày giỗ»
«Lời chúc nói: Năm tháng trôi đổi, ngày huý lại về; nhớ người xa, cảm theo mùa, không xiết nhớ mãi. Với cha mẹ thì đổi “không xiết nhớ mãi” thành “(ơn như) trời cao không cùng”.»
嵗序流易諱日復臨追逺感時不勝永慕考妣改不勝永慕為昊天罔極
Khung bài văn khấn giỗ cha theo Gia Lễ
| Phần | Lời đọc | Chỗ sách ghi |
|---|---|---|
| Mở | «Duy (năm), (tháng), (ngày sóc), (ngày), hiếu tử (chức) (tên) dám rõ lời thưa với hoàng khảo (chức) phủ quân:» | Lễ thời tế mở bằng 維年嵗月朔日子; lễ tế cha đổi 改孝孫為孝子, gọi cha là 皇考 |
| Thân | «Năm tháng trôi đổi, ngày huý lại về; nhớ người xa, cảm theo mùa, (ơn như) trời cao không cùng.» | Mục «Ngày giỗ», vế cuối với cha mẹ là 昊天罔極 |
| Đóng | «Dám đem sinh lành, lông mềm, xôi thơm, rượu ngọt, kính dâng lễ tế năm. Xin hưởng.» | Lễ thời tế: 敢以潔牲柔毛粢盛醴齊祗薦嵗事 … 尚饗 |
Nhà khấn theo tục Việt thì thay «hoàng khảo» bằng «Hiển khảo» (xem phần 02).
Đọc văn khấn giỗ cha ở bước nào của lễ?
Văn khấn đọc ở tuần rượu đầu (sơ hiến), sau khi đã rước thần chủ, tham thần, giáng thần và dâng cỗ. Trình tự mục «Ngày giỗ» của Gia Lễ[1]:
- Trước một ngày: trai giới.
- Đặt vị: chỉ đặt một vị cho người được giỗ; bày đồ, sắm một phần cỗ.
- Sáng sớm dậy: bày rau quả, rượu, cỗ.
- Trời sáng: chủ nhân và anh em đổi áo màu xám; chủ phụ bỏ trang sức, mặc áo rộng trắng; người khác bỏ áo hoa lệ.
- Đến từ đường rước thần chủ ra chính tẩm, cáo rằng: «Nay nhân ngày huý xa của (thân) (chức) phủ quân, dám xin thần chủ ra chính tẩm, kính bày lòng truy mộ».
- Tham thần, giáng thần, dâng cỗ, sơ hiến: đọc văn khấn. Giỗ cha mẹ thì đọc xong, chủ nhân trở xuống khóc hết lòng thương.
- Á hiến, chung hiến (hai tuần rượu sau), hựu thực, đóng cửa, mở cửa. Không nhận lộc tế.
- Từ thần, cất thần chủ, dọn. Không ăn cỗ thừa.
Lời cáo mời thần chủ ở bước 5, nguyên văn:
今以某親某官府君逺諱之辰敢請神主出就正寢恭伸追慕
Giờ cúng, mâm cỗ theo nếp nhà Việt: xem thêm bài cách cúng giỗ ông bà, cha mẹ.
Cần soạn văn khấn giỗ cha cho đúng gia đình mình (chức, tên, ngày giỗ năm nay): Viện xem riêng. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Liên hệ Viện02Văn khấn giỗ cha xưng hô ra sao?
Con xưng «hiếu tử» (孝子), gọi cha là «hoàng khảo» (皇考) theo Gia Lễ; tục Việt khấn «Hiển khảo». Cha không có quan tước thì gọi theo tên lúc sống.
Gia Lễ chép cách đề thần chủ (bài vị) cho cha: mặt trước ghi «Hoàng khảo (chức) (tước, thuỵ) phủ quân thần chủ», phía dưới bên trái ghi «Hiếu tử (tên) phụng tự»[2].
粉面曰皇考某官封諡府君神主其下左旁曰孝子某奉祀
Sách ghi tiếp: «Không có quan tước thì lấy cách gọi lúc sống làm hiệu»[2].
無官封則以生時所稱為號
| Trường hợp | Gia Lễ | Tục Việt |
|---|---|---|
| Con đứng khấn ngày giỗ | Hiếu tử 孝子 | Sách đã kiểm không ghi |
| Gọi cha đã mất | Hoàng khảo 皇考 | Hiển khảo |
| Cha không có quan tước | Gọi theo tên lúc sống | Sách đã kiểm không ghi |
| Mẹ còn sống (lễ tế cha) | Chỉ nói «hoàng khảo» | Sách đã kiểm không ghi |
| Con trong tang cha (lúc đề chủ) | Cô tử 孤子 | Sách đã kiểm không ghi |
| Con trong tang mẹ | Ai tử 哀子 | Sách đã kiểm không ghi |
Gia Lễ ghi Hoàng khảo, sao người Việt khấn Hiển khảo?
Viện dò chữ 顯考 trong bản Gia Lễ Tứ khố toàn thư: không thấy. Sách gọi cha đã mất là 皇考. Còn theo tục Việt, bài «Giỗ» của Wikipedia tiếng Việt ghi: «Nếu cha đẻ đã chết thì phải khấn là Hiển Khảo»[3]. Nhà khấn theo nếp Việt thì dùng Hiển khảo. Cách xưng với anh em trai đã mất: xem bài văn khấn giỗ đầu anh trai, em trai.
03Văn khấn giỗ cha thường niên khác giỗ đầu thế nào?
Khác ở lời chúc: giỗ đầu (tiểu tường) đọc «Ngày tháng chẳng dừng, chợt đã tới tiểu tường…», giỗ thường niên đọc «Năm tháng trôi đổi, ngày huý lại về…».
Lời chúc giỗ đầu trong Gia Lễ: «Ngày tháng chẳng dừng, chợt đã tới tiểu tường; sớm dậy đêm nằm, giữ lòng kính sợ, chẳng dám lười thân, thương nhớ không yên. Dám dùng sinh lành, lông mềm, xôi thơm, rượu ngọt dâng lễ thường này. Xin hưởng»[2].
日月不居奄及小祥夙興夜處小心畏忌不惰其身哀慕不寧
Giỗ hết làm như giỗ đầu, «chỉ bản chúc đổi “tiểu tường” thành “đại tường”, “lễ thường” thành “lễ tường”»[2].
惟祝版改小祥曰大祥常事曰祥事
Giỗ cha qua các năm: giỗ đầu, giỗ hết, giỗ thường
Bảng so sánh giỗ đầu, giỗ hết và giỗ thường
| Loại giỗ | Tên trong Gia Lễ | Tên tục Việt | Ngày làm | Lời chúc chính |
|---|---|---|---|---|
| Giỗ đầu | Tiểu tường 小祥 | Tiểu Tường | Ngày giỗ đầu tiên (13 tháng, không tính tháng nhuận) | «Ngày tháng chẳng dừng, chợt đã tới tiểu tường…» |
| Giỗ hết | Đại tường 大祥 | Đại Tường | Ngày giỗ thứ hai (25 tháng, không tính tháng nhuận) | Như giỗ đầu, đổi «tiểu tường» thành «đại tường» |
| Giỗ thường | Ngày giỗ 忌日 | Cát Kỵ (từ năm thứ ba) | Ngày huý hằng năm | «Năm tháng trôi đổi, ngày huý lại về…» |
Tên Tiểu Tường, Đại Tường, Cát Kỵ là theo tục Việt[3]. Giỗ đầu gặp năm có tháng nhuận: xem bài giỗ đầu gặp năm nhuận tính thế nào. Nghi thức giỗ hết: xem bài cúng đại tường là gì.
04Giỗ thường có cần khấn Thổ Công không?
Gia Lễ không chép bước khấn thần đất trong lễ giỗ. Tục Việt thì khác: ngày Tiên Thường xin phép Thổ công, cúng Thổ Địa trước rồi mới tới Gia Tiên.
Trong Gia Lễ, Hậu Thổ (后土, thần đất) chỉ được tế khi chọn ngày mở đất làm mộ, khi hạ huyệt, và khi tế mộ[2]. Viện dò chữ 后土 trong cả sách: ra 8 chỗ, không chỗ nào nằm trong mục «Ngày giỗ».
擇日開塋域祠后土
Theo tục Việt, bài «Giỗ» của Wikipedia tiếng Việt ghi: ngày Cáo Giỗ (Tiên Thường), gia đình xin phép Thổ công cho vong về hưởng giỗ, cúng Thổ Địa trước rồi mới tới Gia Tiên[3]. Đây là nếp Việt, Gia Lễ không chép. Khấn thần đất nơi mộ phần: xem bài văn khấn tảo mộ ngoài đồng, ngoài nghĩa trang.
Việc mồ mả, an táng, cải táng thuộc âm trạch. Viện có dịch vụ xem tang lễ, nghi thức (chọn ngày giờ, nghi thức an táng, cải táng) và xem phong thủy nhà đất (dương trạch, âm trạch).
Đặt lịch với Viện05Văn khấn giỗ cha có thể đọc ngắn gọn không?
Có. Phần thân lời chúc ngày giỗ trong Gia Lễ chỉ bốn vế, mỗi vế bốn chữ, cả thảy 16 chữ.
| Vế | Chữ Hán | Nghĩa |
|---|---|---|
| 1 | 嵗序流易 | Năm tháng trôi đổi |
| 2 | 諱日復臨 | Ngày huý lại về |
| 3 | 追逺感時 | Nhớ người xa, cảm theo mùa |
| 4 | 昊天罔極 | (Ơn như) trời cao không cùng |
Bản ngắn đọc liền ba phần, mỗi phần một câu:
- «Duy (năm), (tháng), (ngày sóc), (ngày), hiếu tử (tên) dám rõ lời thưa với Hiển khảo (tên) phủ quân:»
- «Năm tháng trôi đổi, ngày huý lại về; nhớ người xa, cảm theo mùa, (ơn như) trời cao không cùng.»
- «Kính dâng lễ tế năm. Xin hưởng.»
Câu 1 dùng «Hiển khảo» theo tục Việt; đọc theo Gia Lễ thì là «hoàng khảo».
06Hỏi – đáp
Mẹ còn sống thì văn khấn giỗ cha gọi thế nào?
Ở lễ tế cha, Gia Lễ ghi: nếu mẹ còn thì chỉ nói «hoàng khảo». Ngày giỗ cũng chỉ đặt một vị cho người được giỗ. Nhà khấn theo tục Việt thì gọi cha là Hiển khảo.
Ngày giỗ cha có kiêng rượu thịt không?
Theo Gia Lễ, ngày giỗ người con không uống rượu, không ăn thịt, không nghe nhạc, mặc áo vải xám trơn, tối ngủ ở ngoài. Sau lễ không nhận lộc tế, không ăn cỗ thừa.
Giỗ đầu của cha tính vào ngày nào?
Gia Lễ ghi tiểu tường tính từ lúc mất, không tính tháng nhuận, cộng 13 tháng; xưa bói ngày mà tế, nay chỉ dùng ngày giỗ đầu cho giản tiện. Đổi ra ngày dương lịch năm nay, gia đình liên hệ Viện.
Dịch vụ và khoá học về nghi lễ gia tiên
Viện có giúp việc tang lễ, mồ mả không?
Viện có dịch vụ xem tang lễ, nghi thức: tư vấn chọn ngày giờ và hướng dẫn nghi thức cho tang lễ, an táng, cải táng. Việc nhà đất, dương trạch và âm trạch thuộc dịch vụ xem phong thủy nhà đất. Gọi 07.6264.1331 hoặc để lại lời nhắn ở trang liên hệ.
Muốn học về bàn thờ gia tiên và đọc văn khấn thì học khoá nào?
Khoá Nghi Lễ (PT-202) dạy bố cục bàn thờ gia tiên, cách sắm lễ và đọc văn khấn (khai trương, động thổ, về nhà mới), việc khi nhà có người mất. Khoá 6 buổi, mỗi buổi 3 giờ, học trực tiếp tại 29 Cộng Hòa, TP.HCM; cần học xong PT-102 trước.
Nguồn tham khảo
- Gia Lễ 家禮, Chu Hi 朱子 (đời Tống), quyển 5 «祭禮» (Tế lễ): mục «四時祭» tờ 4b, mục «禰» tờ 11b–12a, mục «忌日» tờ 12b–14a, bản Văn Uyên Các Tứ khố toàn thư. Bản Kanripo KR1d0089.
- Gia Lễ 家禮, Chu Hi (đời Tống), quyển 4 «喪禮» (Tang lễ): mở đất làm mộ tờ 20b, bước «題主» tờ 29b–30a, mục «小祥» tờ 38b–40a, mục «大祥» tờ 40b–41a, bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1d0089.
- Wikipedia tiếng Việt, bài «Giỗ» (mở ngày 17/11/2026): tên Tiểu Tường, Đại Tường, Cát Kỵ, cách khấn Hiển Khảo, lễ Tiên Thường. Xem bài.
Bản Kanripo không chấm câu; lời dịch và chấm câu do Viện thêm. Khung bài khấn ở Bảng 1 do Viện ghép theo chỉ dẫn «ngoài ra đều như cũ» của sách, không phải một bài liền văn trong Gia Lễ. Phần ghi «tục Việt» lấy từ trang bách khoa, không gán cho Gia Lễ.
