Giỗ đầu nên mời ai, xếp chỗ ra sao, ai dâng rượu, cúng gì? Bài tra thẳng theo sách Gia Lễ của Chu Tử và sách Lễ Ký, có bảng để gia đình đối chiếu ngay. Việc riêng của nhà bạn thì Viện xem riêng.
Điểm chính
- Người chính của giỗ đầu là chủ nhân và các thân thuộc để tang một năm, mặc đồ tang vào lễ.
- Người đã mãn tang vẫn đến dự được, chỉ cởi bỏ áo quần hoa lệ.
- Lễ tiểu tường có khách dự; tuần dâng rượu cuối do một người thân hoặc khách, nam hay nữ đều được.
- Sách đã tra không nói riêng hàng xóm, không có mẫu thiếp, không nêu hạn mời: những việc ấy Viện xem riêng cho nhà bạn.
01Giỗ đầu nên mời ai?
Giỗ đầu trước hết là việc của chủ nhân và các thân thuộc còn để tang; anh em, họ hàng, người đã mãn tang và khách đều có chỗ trong lễ.
Giỗ đầu sách xưa gọi là tiểu tường (小祥). Họ Trịnh giảng «tường là lành». Gia Lễ ghi: tròn năm thì làm lễ tiểu tường; tính từ khi có tang, không tính tháng nhuận, cả thảy mười ba tháng. Người xưa bói chọn ngày rồi tế, «nay chỉ dùng ngày giỗ đầu tiên cho giản tiện»[1].
自喪至此不計閏凡十三月……今止用初忌以從簡易
Mời ai mặc đồ tang vào lễ?
Gia Lễ chép ở mục tiểu tường: chủ nhân dựng gậy ngoài cửa, «cùng các thân thuộc để tang một năm ai mặc đồ tang nấy mà vào. Nếu người đã mãn tang đến dự tế thì cũng cởi bỏ áo quần hoa lệ»[1]. Thân thuộc để tang một năm, sách gọi là kỳ thân (期親).
主人倚杖於門外與期親各服其服而入若已除服者來預祭亦釋去華盛之服
Bảng dưới gom những người có mặt trong lễ giỗ đầu theo hai sách, kèm việc của từng người. Gia đình đối chiếu danh sách của mình với cột đầu.
| Người dự | Việc trong lễ giỗ đầu | Nguồn |
|---|---|---|
| Chủ nhân | Trước một ngày dẫn đàn ông quét dọn; dâng cá thịt và canh; dựng gậy ngoài cửa rồi vào lễ | Gia Lễ[1] |
| Chủ phụ | Trước một ngày dẫn đàn bà rửa nồi, làm cỗ; dâng đồ ăn bột gạo và cơm | Gia Lễ[2] |
| Thân thuộc để tang một năm (期親) | Mặc đồ tang của mình, cùng chủ nhân vào lễ | Gia Lễ[1] |
| Anh em, họ hàng (兄弟) | Dự lễ, đứng hàng theo bậc tang; cùng các khách đều nhấp chén (Lễ Ký). | Gia Lễ, Lễ Ký[3] |
| Người đã mãn tang | Đến dự được, cởi bỏ áo quần hoa lệ | Gia Lễ[1] |
| Họ hàng chưa gặp từ khi có tang | Gặp nhau thì khóc trước, rồi mới lạy chào | Gia Lễ[1] |
| Khách (眾賓, 親賓) | Dự lễ, nhấp chén; chén dâng khách để đó, khách không nâng; một người thân hoặc khách có thể dâng tuần rượu cuối | Lễ Ký, Gia Lễ[4] |
Mời ai đứng trước, ai đứng sau?
Người dự đứng theo bậc tang: tang nặng trước, tang nhẹ sau; bậc tôn trưởng ngồi, kẻ dưới nhỏ đứng; đàn ông phía đông, đàn bà phía tây. Gia Lễ chép điều này ở lễ ngu; lễ tiểu tường «đều như lễ tốt khốc», lễ tốt khốc lại theo lễ ngu[2].
以服為列重者居前輕者居後尊長坐卑㓜立丈夫處東西上婦人處西東上
| Điều cần xếp | Cách xếp |
|---|---|
| Thứ tự hàng | Theo đồ tang: tang nặng đứng trước, tang nhẹ đứng sau |
| Ngồi hay đứng | Bậc tôn trưởng ngồi, kẻ dưới nhỏ đứng |
| Nam, nữ | Đàn ông ở phía đông, đàn bà ở phía tây |
Hình: mặt bằng chỗ đứng người dự giỗ đầu
Họ hàng lâu ngày mới gặp thì chào thế nào?
Họ hàng từ khi có tang chưa gặp nhau, đến giỗ đầu mới gặp, thì dù đã mãn tang vẫn khóc hết lòng thương trước, rồi mới lạy chào[1].
其遭喪以來親戚之未嘗相見者相見雖已除服猶哭盡哀然後許拜
Nhà bạn có người con ở xa, người đã mãn tang, hay không rõ ai đứng hàng nào: Viện hướng dẫn riêng. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Hỏi Viện về lễ giỗ đầu02Ngoài họ hàng, giỗ đầu có mời ai khác không?
Có: lễ tiểu tường có khách dự. Lễ Ký ghi các khách (眾賓) cùng anh em, họ hàng (兄弟) đều nhấp chén rượu trong lễ.
Trích Lễ Ký, thiên Tạp ký hạ
«Từ chư hầu tới kẻ sĩ, ở lễ tiểu tường, chén rượu đáp lễ của chủ nhân thì chỉ chạm môi; các khách và anh em thì đều nhấp.»
自諸侯達諸士，小祥之祭，主人之酢也嚌之；眾賓、兄弟則皆啐之。
Khách ở giỗ đầu được tiếp có mực thước. Theo Lễ Ký, ở lễ tiểu tường chủ nhân không làm tuần mời rượu luân phiên; chén mời đặt trước khách, khách không nâng lên, «ấy là lễ». Lỗ Chiêu Công ở lễ này lại nâng chén mời rượu luân phiên, sách chê là trái lễ[4].
Trích Lễ Ký, thiên Tăng Tử vấn
«Ở lễ tiểu tường, chủ nhân mặc đồ luyện mà tế, không mời rượu luân phiên; đặt chén mời trước khách, khách không nâng lên, ấy là lễ. Xưa Lỗ Chiêu Công ở lễ luyện mà nâng chén mời rượu luân phiên, là trái lễ.»
小祥者，主人練祭而不旅，奠酬於賓，賓弗舉，禮也。昔者，魯昭公練而舉酬行旅，非禮也
Hàng xóm, bạn bè: nhà bạn nên mời ai?
Sách đã tra chỉ nói «khách» và «thân, khách», không nói riêng hàng xóm hay bạn bè. Viện không tự thêm. Muốn biết nhà mình nên mời ai theo lệ địa phương, hãy hỏi Viện.
Danh sách mời của gia đình bạn, Viện xem riêng. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Nhờ Viện xem riêng03Ngày giỗ đầu diễn ra theo thứ tự nào?
Theo Gia Lễ: sửa soạn trước một ngày, sáng hôm lễ bày cỗ, người dự mặc đồ tang vào lễ, dâng cỗ rồi ba tuần rượu. Các bước dưới chép theo mục tiểu tường; chỗ sách ghi «như lễ tốt khốc», «như lễ ngu» thì lấy ở mục ấy[2].
- Trước một ngày: chủ nhân trở xuống tắm gội. Chủ nhân dẫn các người đàn ông quét tước, rửa ráy; chủ phụ dẫn các người đàn bà rửa nồi vạc, sửa cỗ cúng[1].
- Sáng sớm hôm lễ: bày rau quả, rượu, cỗ[1].
- Vào lễ: chủ nhân cùng thân thuộc để tang một năm mặc đồ tang vào; người đã mãn tang cởi áo hoa lệ; tất cả khóc hết lòng thương rồi thôi[1].
- Đứng hàng: theo Bảng 2, tang nặng trước, tang nhẹ sau, nam đông nữ tây[2].
- Dâng cỗ: chủ nhân bưng cá thịt, canh; chủ phụ bưng đồ ăn bột gạo, cơm[2].
- Ba tuần dâng rượu: đọc văn chúc giỗ đầu (xem phần 04); tuần cuối do một người thân hoặc khách[2].
- Tiếp khách: không mời rượu luân phiên; chén dâng khách để đó[4].
主人帥衆丈夫灑掃滌濯主婦帥衆婦女滌釜鼎具祭饌
Mời ai dâng tuần rượu cuối?
Tuần dâng rượu cuối do «một người thân hoặc khách, hoặc nam hoặc nữ» làm. Câu này chép ở lễ ngu; lễ tiểu tường ba tuần dâng «như nghi lễ tốt khốc», lễ tốt khốc ghi tuần thứ hai, tuần cuối «đều như lễ ngu»[2].
親賓一人或男或女為之
Muốn học bài bản thứ tự hành lễ, lễ vật và văn khấn cho việc nhà: khoá Nghi Lễ (PT-202) của Viện dạy bàn thờ gia tiên, lễ vật, cách hành lễ, văn khấn và thứ tự việc khi nhà có người mất.
04Giỗ đầu nên cúng gì?
Gia Lễ ghi giỗ đầu bày rau quả, rượu và cỗ; chủ nhân dâng cá thịt, canh; chủ phụ dâng đồ ăn bột gạo và cơm.
| Lễ vật | Ai dâng, bày | Nguồn |
|---|---|---|
| Rau quả, rượu, cỗ | Bày từ sáng sớm hôm lễ | Mục tiểu tường[1] |
| Cá thịt | Chủ nhân bưng | Mục tốt khốc[2] |
| Đồ ăn làm bằng bột và gạo | Chủ phụ rửa tay, lau tay rồi bưng | Mục tốt khốc[2] |
| Canh | Chủ nhân bưng | Mục tốt khốc[2] |
| Cơm | Chủ phụ bưng | Mục tốt khốc[2] |
主人奉魚肉主婦盥帨奉麪米食主人奉羮主婦奉飯
Mâm cúng theo tục từng vùng ngày nay sách không chép. Cách bày mâm cúng gia tiên theo phong tục, xem thêm bài mâm cúng giao thừa trong nhà, cách cúng tất niên và lễ vật cúng khi tảo mộ.
Văn khấn giỗ đầu theo Gia Lễ
Văn chúc giỗ đầu theo mẫu lễ tốt khốc, chỉ đổi lời như dưới[1].
Trích Gia Lễ, mục Tiểu tường
«Ngày tháng chẳng dừng, thoắt đã tới tiểu tường; sớm dậy đêm nằm, lòng giữ dè dặt, chẳng dám buông thân; thương nhớ chẳng yên, dám dùng con vật sạch là dê, xôi cơm cúng, rượu ngọt, dâng việc thường lệ này, xin hưởng.»
日月不居奄及小祥夙興夜處小心畏忌不惰其身哀慕不寧敢用潔牲柔毛粢盛醴齊薦此常事尚饗
Không cúng con vật thì khấn sao?
Gia Lễ cho đổi lời theo lễ vật: dùng lợn thì nói «cương liệp» (剛鬛); không dùng con vật thì nói «rượu trong, các món» (清酌庻羞)[2]. Câu này ở lễ ngu; tiểu tường theo tốt khốc, tốt khốc theo lễ ngu.
牲用豕則曰剛鬛不用牲則曰清酌庻羞
05Mời giỗ đầu trước mấy ngày, thiếp ghi thế nào?
Sách đã tra không nêu hạn mời hay mẫu thiếp giỗ đầu. Gia Lễ chỉ dặn sửa soạn lễ trước một ngày.
Việc trước một ngày là việc chuẩn bị: tắm gội, quét dọn, rửa nồi, làm cỗ (bước 1 ở phần 03). Đó không phải hạn báo tin cho người được mời. Viện không tự đặt ra con số hay câu chữ cho thiếp.
Cần chọn ngày giờ, soạn lời mời hay sắp lễ cho đúng nhà mình: liên hệ Viện. Dịch vụ Xem tang lễ · nghi thức của Viện chọn ngày giờ, hướng dẫn nghi thức tang lễ, an táng, cải táng. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Liên hệ Viện06Hỏi – đáp
Giỗ đầu làm vào ngày nào?
Gia Lễ ghi tròn năm thì làm lễ tiểu tường, tính từ khi có tang, không tính tháng nhuận, cả thảy mười ba tháng. Người xưa bói chọn ngày, nay chỉ dùng đúng ngày giỗ đầu tiên cho giản tiện. Cần đổi ngày âm dương cho năm cụ thể, Viện xem giúp.
Vì sao giỗ đầu gọi là tiểu tường?
Gia Lễ dẫn lời họ Trịnh: «tường là lành». Tiểu tường là lễ tròn năm đầu sau khi có tang. Từ lễ này, theo Gia Lễ, người trong tang thôi khóc sớm tối và bắt đầu ăn rau quả.
Khách đến giỗ đầu có mời rượu nhau không?
Theo Lễ Ký, ở lễ tiểu tường không làm tuần mời rượu luân phiên; chén mời đặt trước khách, khách không nâng lên. Các khách và anh em chỉ nhấp chén. Lỗ Chiêu Công làm khác bị chê là trái lễ.
Hỏi thêm về việc mời ai dự giỗ đầu
Người đã mãn tang có nên đến dự giỗ đầu không?
Có. Gia Lễ ghi người đã mãn tang đến dự tế thì cởi bỏ áo quần hoa lệ rồi cùng vào lễ. Nếu từ khi có tang chưa gặp gia đình, gặp ở giỗ đầu thì khóc trước rồi mới lạy chào.
Phụ nữ có được dâng rượu trong giỗ đầu không?
Được. Gia Lễ ghi tuần dâng rượu cuối do một người thân hoặc khách, nam hay nữ đều được, ghi ở lễ ngu mà tiểu tường dẫn theo. Chủ phụ cũng dâng đồ ăn bột gạo và cơm.
Muốn tự học cách hành lễ giỗ thì học khoá nào?
Khoá Nghi Lễ (PT-202) dạy bàn thờ gia tiên, lễ vật, cách hành lễ, văn khấn và thứ tự việc khi nhà có người mất. Cần học xong PT-102 trước; lịch khai giảng hỏi tư vấn viên của Viện.
Nguồn tham khảo
- Gia Lễ 家禮, Chu Tử 朱子 soạn, đời Tống, quyển 4 «喪禮» (Tang lễ), mục «小祥» (Tiểu tường), tờ 38b–40a, bản Văn Uyên Các Tứ khố toàn thư. Bản Kanripo KR1d0089.
- Gia Lễ 家禮, quyển 4 «喪禮», mục «虞祭» (Ngu tế) tờ 32b–33b và mục «卒哭» (Tốt khốc) tờ 35b, nơi lễ tiểu tường dẫn theo. Bản Kanripo KR1d0089.
- Lễ Ký 禮記, thiên «雜記下» (Tạp ký hạ), tờ 10a. Bản Kanripo KR1d0052.
- Lễ Ký 禮記, thiên «曾子問» (Tăng Tử vấn), tờ 19a. Bản Kanripo KR1d0052.
- Lễ Ký 禮記, thiên «間傳» (Gian truyện), tờ 5b. Bản Kanripo KR1d0052.
Bài chỉ ghi những gì tra được trong các sách trên. Bản Kanripo không chấm câu; chấm câu chữ Hán trong bài do Viện thêm. Lời chú nhỏ của Gia Lễ chép liền, bỏ dấu xuống dòng. Việc mời khách, thiếp mời, hạn mời sách không nói: nên để Viện xem cho đúng gia đình bạn.
