Tam hợp Sinh, Vượng, Mộ là gì? Cách đọc ba chi trong cục theo vòng Trường Sinh

01Tam hợp Sinh, Vượng, Mộ là gì trong vòng Trường Sinh?

Tam hợp là lấy ba chi Sinh, Vượng, Mộ của cùng một hành để hợp thành một cục, như Dần, Ngọ, Tuất hợp thành Hỏa cục. Bộ Khâm định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư soạn đời Càn Long nhà Thanh dẫn sách Khảo Nguyên để giải nghĩa chữ «tam hợp» (三合, ba chi hợp lại)^[1].

Chữ «cục» (局) ở đây là nhóm ba chi cùng thuộc một hành. Ba chữ Sinh, Vượng, Mộ ứng với ba cung Trường Sinh, Đế Vượng, Mộ của vòng Trường Sinh. Sách còn gọi Mộ là Khố (庫, kho)^[3]. Bản Văn Uyên Các viết «己酉丑», chữ 己 đứng ở chỗ chữ 巳 (Tỵ); bài chép y bản số.

Mười hai cung của vòng Trường Sinh

Vòng Trường Sinh gồm 12 cung, mỗi hành khởi từ chỗ Trường Sinh của mình rồi đi thuận qua 12 chi. Sách ghi: «Mộc trường sinh ở Hợi, Hỏa trường sinh ở Dần, Kim trường sinh ở Tỵ, Thủy trường sinh ở Thân … mỗi hành đều từ Trường Sinh, Mộc Dục, Quan Đới, Lâm Quan, Đế Vượng, Suy, Bệnh, Tử, Mộ, Tuyệt, Thai, Dưỡng mà đi thuận qua mười hai chi.»^[2]

考原曰：木長生於亥，火長生於寅，金長生於己，水長生於申……各由長生沐浴冠帶臨官帝旺衰病死墓絶胎養，順歴十二辰。

Bảng 1 dựng lại vòng ấy bằng code từ bốn chỗ Trường Sinh sách ghi. Ba hàng in đậm là ba cung của tam hợp; code đối chiếu thấy khớp đúng ba chi sách ghi cho từng cục.

Vòng này cũng là vòng mà bài vòng Trường Sinh trong Bát Tự dùng để đọc đại vận gặp Lâm Quan.

02Dần Ngọ Tuất sinh, vượng, mộ ở đâu trên vòng Trường Sinh?

Hỏa sinh ở Dần, vượng ở Ngọ, mộ ở Tuất, nên Dần Ngọ Tuất hợp thành Hỏa cục. Sách viết: «Hỏa sinh ở Dần, vượng ở Ngọ, mộ ở Tuất, nên Dần Ngọ Tuất hợp Hỏa cục.»^[1]

火生於寅，旺於午，墓於戌，故寅午戌合火局也。

Nhìn cột Hỏa ở Bảng 1: Dần ở cung 1 (Trường Sinh), Ngọ ở cung 5 (Đế Vượng), Tuất ở cung 9 (Mộ). Ba cục còn lại đọc y như vậy, gom trong Bảng 2.

Hình bốn cục tam hợp trên vòng 12 chi

Đọc thêm về bốn cục và xem tuổi vợ chồng

Muốn xem thêm bốn cục kèm cách nhớ, đọc bài tam hợp là gì và bảng bốn cục của Viện.

03Vì sao mỗi cục có chi Sinh, chi Vượng và chi Mộ?

Vì sách xem ngũ hành xoay vòng: hành này đang vượng thì hành sau đã sinh; non rồi mạnh, thịnh rồi suy, hết lại bắt đầu. Lời Khảo Nguyên chép trong Hiệp Kỷ Biện Phương Thư: «Bởi đạo trời xoay vòng, sinh sinh không dứt: Mộc đang vượng thì Hỏa đã sinh, Hỏa đang vượng thì Kim đã sinh, Kim đang vượng thì Thủy đã sinh, Thủy đang vượng thì Mộc đã sinh. Từ Trường Sinh mà đẩy thuận: non ắt sẽ mạnh, thịnh ắt sẽ suy, hết rồi lại bắt đầu, xoay vần không cùng.»^[2]

葢天道循環，生生不已，故木方旺而火已生，火方旺而金已生，金方旺而水已生，水方旺而木已生。由長生而順推，穉則必壯，盛則必衰，終而復始，迭運不窮。

Soạn giả viết thêm lời «xét» (按) rằng nghĩa trường sinh của ngũ hành thì Khảo Nguyên đã nói rất rõ^[2]. Đem lời ấy đặt lên Bảng 1: mỗi hành có chi khởi sinh, chi vượng và chi mộ; ba chi ấy gom lại thành cục. Code đếm thấy ba chi luôn cách nhau 4 cung, nên bốn cục chia vừa đủ 12 chi.

按五行長生之義，考原之說甚明。

04Bốn cục Hỏa, Kim, Thủy, Mộc tra trên vòng Trường Sinh thế nào?

Tìm chi (con giáp) cần tra trong Bảng 3: hàng ấy cho biết chi thuộc cục nào, là Sinh, Vượng hay Mộ, và hai chi cùng cục. Số trong bảng lấy từ code dựng vòng ở Bảng 1.

Ba bước tra chi của bạn trên vòng Trường Sinh

1. 1Lấy chi cần traVí dụ chi năm sinh, tức con giáp của tuổi.
2. 2Tìm hàng trong Bảng 3Đọc ra cục, vai Sinh, Vượng hay Mộ, và hai chi cùng cục.
3. 3Muốn biết các cung khácMở cột hành ấy ở Bảng 1, đọc xem chi đứng ở cung nào.

Ví dụ trong sách: ngày Đại Bại và ngày Cửu Không

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư dùng chính vòng Trường Sinh của cục để đặt lại hai ngày kiêng. Đoạn này nằm trong tờ tấu kê các chỗ sách Thông Thư tính sai cần sửa; đây là định nghĩa sách đặt lại để thay cách tính của Thông Thư, không phải phép mọi sách đều theo. «Nguyệt kiến» là chi của tháng.

Sách viết: «Đại Bại là Mộc Dục của ngũ hành tam hợp nguyệt kiến. Như tháng Dần, Ngọ, Tuất hợp Hỏa cục, Hỏa trường sinh ở Dần, mộc dục ở Mão, nên tháng Dần, Ngọ, Tuất lấy ngày Mão làm ngày Đại Bại.»^[3]

一大敗乃月建三合五行沐浴，如寅午戌月合火局，火長生在寅，沐浴在卯，故寅午戌月以卯日為大敗日。

Về Cửu Không: «Cửu Không là ngày xung đối với đất Khố của tam hợp nguyệt kiến. Như tháng Dần, Ngọ, Tuất hợp Hỏa cục, khố của Hỏa ở Tuất, nên lấy ngày Thìn làm Cửu Không.»^[3] Code đối chiếu cột Hỏa ở Bảng 1: Mộc Dục ở Mão, Mộ ở Tuất, khớp lời sách.

一九空乃月建三合庫地對衝之日，如寅午戌月合火局，火庫在戌，故以辰日為九空。

Tự tra trước can chi, ngũ hành, nạp âm, cung phi và năm tháng ngày cưới bằng công cụ xem tuổi vợ chồng của Viện.

05Thổ có cục tam hợp không?

Không. Hiệp Kỷ Biện Phương Thư ghi nhà âm dương nói tam hợp chỉ có Thủy, Hỏa, Mộc, Kim, không nói tới Thổ. Sách viết: «Nay xét thì nhà âm dương nói tam hợp chỉ có Thủy, Hỏa, Mộc, Kim, không nói tới Thổ.»^[1]

由今考之，隂陽家言三合者，唯水火木金而已，不及於土也。

Còn Thổ trường sinh ở đâu thì sách ghi hai thuyết: «riêng nhà Hồng Phạm lấy Thổ sinh ở Thân làm thể của ngũ hành, các nhà âm dương tuyển trạch đều lấy Thổ sinh ở Dần làm dụng của ngũ hành.»^[2] Tuyển trạch là phép chọn ngày.

洪範家獨以土生於申為五行之體，隂陽選擇諸家皆以土生於寅為五行之用。

Hoài Nam Tử và gốc của thuyết tam hợp

Sách Hoài Nam Tử, thiên «Thiên văn huấn», đã xếp ba chi cho từng hành, dùng chữ «mạnh» (壯) và «chết» (死) ở chỗ Khảo Nguyên dùng «vượng» và «mộ»: «Mộc sinh ở Hợi, mạnh ở Mão, chết ở Mùi, ba chi đều là Mộc. Hỏa sinh ở Dần, mạnh ở Ngọ, chết ở Tuất, ba chi đều là Hỏa. Thổ sinh ở Ngọ, mạnh ở Tuất, chết ở Dần, ba chi đều là Thổ. Kim sinh ở Tỵ, mạnh ở Dậu, chết ở Sửu, ba chi đều là Kim. Thủy sinh ở Thân, mạnh ở Tý, chết ở Thìn, ba chi đều là Thủy.»^[4]

木生於亥，壯於卯，死於未，三辰皆木也。火生於寅，壯於午，死於戌，三辰皆火也。土生於午，壯於戌，死於寅，三辰皆土也。金生於巳，壯於酉，死於丑，三辰皆金也。水生於申，壯於子，死於辰，三辰皆水也。

Hiệp Kỷ Biện Phương Thư chép lại đoạn này và chỉ nói dè dặt rằng thuyết tam hợp «chưa chắc không bắt đầu từ sách này»^[1]. Sách không khẳng định đây là gốc. Riêng ba chi Thổ theo Hoài Nam Tử, sách ghi là điều sách khác không có, chỉ «chép kèm ở đây để giữ một nghĩa».

所為三合之說，未必不始於是書。……今附載於此以備一義。