64 quẻ Kinh Dịch quẻ nào tốt nhất? Cát hung theo lời Thoán và Hào từ

01Trong 64 quẻ Kinh Dịch, quẻ nào tốt nhất?

Theo sách cổ, quẻ Khiêm (謙, khiêm nhường; quẻ 15, Cấn dưới Khôn trên) là quẻ cát lợi thuần toàn hiếm có trong Dịch.

Bộ Chiết Trung do Lý Quang Địa soạn theo lệnh vua Khang Hy, xong năm 1715. Sách đặt lời này vào phần Tổng luận quẻ Khiêm, không kèm lời bác. Tra lời của từng hào trong Bảng 1.

Chính văn quẻ Khiêm theo bản Chu Dịch trên Kanripo^[2]. Đếm bằng code: ba hào có chữ cát (吉), không hào nào có chữ hung (凶), hối (悔), lận (吝), lệ (厲).

Vì sao Khiêm được khen? Thoán truyện giải: «Đạo trời bớt chỗ đầy mà thêm cho chỗ khiêm; đạo đất đổi chỗ đầy mà chảy về chỗ khiêm; quỷ thần hại kẻ đầy mà ban phúc cho người khiêm; đạo người ghét kẻ đầy mà ưa người khiêm.»^[2]

天道虧盈而益謙，地道變盈而流謙，鬼神害盈而福謙，人道惡盈而好謙。

Vương Bật cũng ghi: sáu hào Khiêm dù có hào không đúng ngôi, không có ứng, cưỡi lên hào cứng, mà «đều không có hung, cữu, hối, lận, là vì lấy khiêm làm chủ»^[1].

是以六爻雖有失位無應乗剛而皆無凶咎悔吝者以謙為主也

02Có quẻ nào tốt tuyệt đối không?

Không. Quẻ có lời Thoán hanh thông như Càn, Thái, Ký Tế vẫn có hào xấu; quẻ bế tắc như Bĩ vẫn có hào tốt. Bảng 2 so năm quẻ, đếm chữ chiêm trong lời sáu hào.

Phép đếm chỉ dò chữ trong lời sáu hào, không kể lời Tượng và lời Dụng Cửu. Hào 3 quẻ Càn có chữ lệ nhưng kết bằng «không lỗi». Chữ cát ở hào 2 quẻ Bĩ là tốt cho kẻ tiểu nhân, không cho bậc đại nhân. Code chỉ đếm năm quẻ này.

Càn: rất thông mà hào trên có hối

Càn có lời Thoán «lớn, hanh thông, lợi, chính bền», nhưng hào trên là «rồng lên quá cao, có hối»; lời Tượng giải: «đầy thì không thể lâu»^[3]. Văn Ngôn ghi lời Khổng Tử: «sang mà không có ngôi, cao mà không có dân»^[3].

亢龍有悔、盈不可久也。……貴而无位，高而无民

Chu Hy giải: bói được Càn mà sáu hào không động thì rất thông, «nhưng ắt phải lợi ở chỗ chính và bền, rồi sau mới giữ được kết cục… Các quẻ khác cũng theo lệ này»^[9]. Trình Di ghi: «Chỉ Càn và Khôn có đủ bốn đức này; ở quẻ khác thì tuỳ việc mà đổi»^[9].

必利在正固然後可以保其終也……餘卦放此

惟乾坤有此四徳在他卦則隨事而變焉

Thái, Ký Tế: đầu tốt, cuối xấu

Thái có lời Thoán «tốt, hanh thông», nhưng hào trên là «thành đổ xuống hào, đừng dùng quân, từ ấp mình truyền lệnh, giữ cũng hối tiếc»^[4]. Ký Tế (đã xong) có lời Thoán «đầu tốt, cuối loạn»; lời Tượng dặn quân tử «lo hoạ mà phòng trước»^[6].

城復于隍，勿用師，自邑告命、貞吝。

既濟亨。小利貞。初吉終亂。

Bĩ: bế tắc vẫn có lối ra

Quẻ Bĩ là bế tắc, nhưng hào 5 là «dừng được bế tắc, bậc đại nhân tốt», hào 6 là «lật đổ bế tắc, trước bế tắc sau vui»^[5].

休否，大人吉。其亡其亡，繫于苞桑。

Hệ từ nói rõ ý ấy: «Người biết nguy thì được yên, người coi dễ thì bị nghiêng đổ… Lo sợ từ đầu tới cuối, cốt ở chỗ không lỗi»^[8].

危者使平，易者使傾。……懼以終始，其要无咎

03Quẻ Kinh Dịch là gì, gồm những gì?

Quẻ là hình sáu vạch mà thánh nhân đặt ra rồi buộc lời vào để làm rõ cát hung; có 64 quẻ, 384 hào. Hệ từ viết: «Thánh nhân đặt quẻ, xem tượng, buộc lời vào để làm rõ cát hung»^[7].

聖人設卦觀象，繫辭焉而明吉凶

• Chữ «quái» (卦): Khổng Dĩnh Đạt giải là «treo», tức treo tượng sự vật để chỉ cho người xem^[9].
• Số quẻ: ba vạch thành tám quẻ; trên mỗi quẻ lại thêm tám quẻ, thành sáu mươi bốn quẻ^[9]. Tính lại: 8 × 8 = 64 quẻ, 64 × 6 = 384 hào.
• Người làm: theo Chu Hy, quẻ do Phục Hy vạch, lời do Văn Vương và Chu Công buộc vào^[9].

卦者掛也言懸掛物象以示於人故謂之卦

於八卦之上各加八卦以成六十四卦也

Muốn biết quẻ tốt hay xấu thì đọc lời. Hệ từ ghi: «phân biệt cát hung là ở lời»^[7]. Bảng 3 giải các chữ chiêm hay gặp.

彖者，言乎象者也；爻者，言乎變者也；吉凶者，言乎其失得也；悔吝者，言乎其小疵也；无咎者，善補過也。

Đọc thêm về nguồn gốc bộ sách ở bài Kinh Dịch là gì và Kinh Dịch sơ lược.

04Cách coi 64 quẻ Kinh Dịch ra sao?

Gieo ra quẻ, đếm số hào động, rồi đọc đúng lời theo Bảng 4: không hào động thì đọc lời Thoán, một hào động thì đọc lời hào ấy. Phép này theo thiên «Khảo biến chiêm» trong Dịch học Khải mông của Chu Hy^[11].

1. 1Gieo quẻDùng gieo quẻ Kinh Dịch online của Viện: chọn việc, gõ câu hỏi, gieo bằng đồng xu hoặc theo giờ, theo phút. Cần tạo tài khoản miễn phí để xem kết quả.
2. 2Đọc kết quảTrang cho quẻ chính (xếp Kiết, Trung Bình hoặc Hung), hào động, quẻ biến khi có hào động, và quẻ hỗ.
3. 3Đếm hào động, tra Bảng 4Biết nên đọc lời nào: lời Thoán, lời hào của quẻ gốc, hay lời của quẻ biến.

* Với hai hào động và bốn hào động, Chu Hy tự ghi: kinh truyện không có văn, nay suy theo lệ mà nên như thế^[11]. Tổng số cách động là 64. Ba hào động gồm 20 quẻ, đúng như sách ghi; một quẻ biến được ra 64 quẻ, 64 × 64 = 4096, cũng khớp sách.

凡卦六爻皆不變則占本卦彖辭而以内卦為貞外卦為悔

一爻變則以本卦變爻辭占

二爻變則以本卦二變爻辭占仍以上爻為主經傳無文今以例推之當如此

四爻變則以之卦二不變爻占仍以下爻為主經傳亦無文今以例推之當如此

六爻變則乾坤占二用餘卦占之卦彖辭

Hào động nằm ở vị trí nào cũng đáng để ý. Hệ từ hạ ghi: hào 2 nhiều lời khen, hào 3 nhiều hung, hào 4 nhiều lo sợ, hào 5 nhiều công^[8].

二與四同功而異位，其善不同，二多譽，四多懼，近也。……三與五同功而異位，三多凶，五多功，貴賤之等也。

05Kinh Dịch cách coi thế nào cho đúng?

Coi đúng là đọc lời theo chỗ biến của quẻ, không gán sẵn quẻ nào tốt, quẻ nào xấu. Hệ từ hạ viết: Dịch «không thể làm khuôn phép cố định, chỉ theo chỗ biến mà đi»^[8].

不可為典要，唯變所適

1. 1Lúc chưa có việc, đọc tượng và lời«Quân tử lúc ở yên thì xem tượng mà ngẫm lời; lúc làm việc thì xem biến mà ngẫm lời chiêm»^[7].
2. 2Đọc lời Thoán trước«Người trí xem lời Thoán thì đã nghĩ ra quá nửa»^[8].
3. 3Hỏi việc chính đángTrương Tái nói: «Dịch mưu cho người quân tử, không mưu cho kẻ tiểu nhân»^[10].
4. 4Gặp quẻ đẹp vẫn giữ chính, gặp quẻ xấu thì biết loNhư lời Chu Hy về quẻ Càn ở phần 02: rất thông vẫn phải chính bền mới giữ được kết cục.

居則觀其象而玩其辭，動則觀其變而玩其占

知者觀其彖辭，則思過半矣。

易為君子謀不為小人謀