64 quẻ Tiên Thiên của Phục Hy: thứ tự sắp xếp và khác gì thứ tự Văn Vương

0164 quẻ Tiên Thiên của Phục Hy xếp theo thứ tự nào?

Tám quẻ đơn xếp Càn 1 đến Khôn 8 làm quẻ dưới; mỗi quẻ dưới lần lượt mang tám quẻ trên theo đúng thứ tự ấy, thành 64 quẻ. Thứ tự Càn 1 đến Khôn 8 là lời Thiệu Ung (Thiệu tử) mà Chu Hy dẫn ở phần đồ đầu sách Chu Dịch bản nghĩa^[1].

Tám quẻ đơn Tiên Thiên đánh số thế nào?

Viện chạy lại phép chia đôi bằng code: chia từ hào dưới, dương trước âm, ra đúng thứ tự Càn 1 … Khôn 8 như lời sách.

Cách tìm số Tiên Thiên của một quẻ

Chu Hy viết: «ba vạch dưới chính là tám quẻ của đồ trước, ba vạch trên thì mỗi quẻ lần lượt theo thứ tự ấy mà chồng lên, và mỗi quẻ dưới nhân đó mà sinh ra tám». Từng hào sinh ra thì như Thiệu tử nói: «tám chia thành mười sáu, mười sáu chia thành ba mươi hai, ba mươi hai chia thành sáu mươi bốn»^[1].

故下三畫即前圖之八卦，上三畫則各以其序重之，而下卦因亦各衍而為八也。若逐爻漸生，則邵子所謂八分為十六，十六分為三十二，三十二分為六十四者。

Từ lời ấy, ai cũng tự tính được số Tiên Thiên cho quẻ mình đang có:

1. Tách quẻ sáu hào thành quái dưới (ba hào dưới) và quái trên (ba hào trên).
2. Tra Bảng 1, lấy số của quái dưới, gọi là a.
3. Lấy số của quái trên, gọi là b.
4. Số Tiên Thiên = (a − 1) × 8 + b. Ví dụ quẻ Thái: dưới Càn (1), trên Khôn (8), ra 0 × 8 + 8 = 8. Quẻ Vị Tế: dưới Khảm (6), trên Ly (3), ra 5 × 8 + 3 = 43.

Hình 1: 64 quẻ Tiên Thiên trên lưới 8 hàng 8 cột

02Quẻ của bạn đứng số mấy trong 64 quẻ Tiên Thiên?

Tìm quái dưới của quẻ ở bốn bảng dưới, dò sang quái trên: cột đầu là số Tiên Thiên, cột cuối là số Văn Vương. Bảng do Viện dựng bằng code từ 64 tiêu đề quẻ trong quyển 1–2 Chu Dịch bản nghĩa^[2]. Quẻ Tiểu Súc bản số chép tiêu đề lệch; Viện sửa theo lời chú cùng tờ «trên Tốn dưới Càn».

Quái dưới Càn, Đoài: Tiên Thiên 1–16

Quái dưới Ly, Chấn: Tiên Thiên 17–32

Quái dưới Tốn, Khảm: Tiên Thiên 33–48

Quái dưới Cấn, Khôn: Tiên Thiên 49–64

0364 quẻ Văn Vương xếp theo thứ tự nào?

Thứ tự Văn Vương là thứ tự quẻ trong kinh: Thượng kinh 30 quẻ từ Càn đến Ly, Hạ kinh 34 quẻ từ Hàm đến Vị Tế. Viện đếm bằng code trên quyển 1 «Chu Dịch thượng kinh» và quyển 2 «Chu Dịch hạ kinh» của Chu Dịch bản nghĩa^[2].

Chu Hy giải đầu quyển 1: quẻ vốn do Phục Hy vẽ, lời do Văn Vương, Chu Công buộc vào; vì thẻ tre nặng nên chia hai thiên trên dưới. «Kinh là nét vẽ của Phục Hy, lời của Văn Vương, Chu Công»^[2].

經則伏羲之畫，文王周公之辭也。

Sớ của Khổng Dĩnh Đạt trong Chu Dịch chú sớ viết: «Văn Vương đã làm lời cho sáu mươi bốn quẻ, chia làm hai thiên trên dưới … nên Khổng Tử theo hai kinh trên dưới mà xếp nghĩa nối tiếp nhau»^[5]. Phần Khổng Tử xếp nghĩa ấy là Tự quái truyện.

序卦者，文王旣繇六十四卦，分爲上下二篇……故孔子就上下二經各序其相次之義

Tự quái truyện giải vì sao quẻ này tiếp quẻ kia

Tự quái truyện mở đầu: «Có trời đất rồi sau muôn vật sinh ra. Đầy khoảng trời đất chỉ là muôn vật, nên tiếp theo là quẻ Truân»^[4]. Trời đất là Càn, Khôn; quẻ thứ 3 là Truân.

有天地然後萬物生焉，盈天地之間者唯萬物，故受之以屯。

Khổng Dĩnh Đạt còn chỉ ra luật cặp: «nay xét sáu mươi bốn quẻ, cứ hai quẻ thành một đôi, không phải lật thì là đổi». Lật là úp ngược quẻ trước thành quẻ sau, như Truân – Mông. Đổi là quẻ lật ngược vẫn y nguyên nên đổi hết hào, như «Càn Khôn, Khảm Ly, Đại Quá Di, Trung Phu Tiểu Quá»^[5]. Code của Viện soát đủ 32 cặp: 28 cặp lật, 4 cặp đổi, đúng bốn cặp sớ nêu tên.

今驗六十四卦二二相耦，非覆卽變……乾坤坎離大過頤中孚小過之類是也。

Số Văn Vương của từng quẻ nằm ở cột cuối Bảng 2–5: dò số ấy là biết quẻ đứng thứ mấy trong kinh.

04Thứ tự Tiên Thiên khác thứ tự Văn Vương ở đâu?

Tiên Thiên xếp theo phép đếm đều của quái dưới và quái trên; Văn Vương xếp theo kinh, từng cặp lật hoặc đổi. Hai cách chỉ trùng số ở 3 quẻ. Bảng 8 gom các chỗ khác, số liệu do code của Viện đếm lại.

Sách cổ phân biệt Dịch của Phục Hy và Dịch của Văn Vương

Ở Thuyết quái truyện, Chu Hy dẫn Thiệu Ung: ngôi «Càn nam, Khôn bắc, Ly đông, Khảm tây» là ngôi tám quẻ của Phục Hy, «gọi là học Tiên Thiên»; còn ngôi bắt đầu từ «Đế ra ở Chấn» «do Văn Vương định, gọi là học Hậu Thiên»^[3]. Chính Chu Hy ghi cuối chương rằng thuyết ngôi quẻ ở đây phần nhiều chưa rõ.

邵子曰：此伏羲八卦之位，乾南，坤北，離東，坎西……所謂先天之學也。……邵子曰：此卦位乃文王所定，所謂後天之學也。

Lời kết chín đồ đầu sách dặn người đọc tách bạch từng tầng: «có Dịch của Phục Hy, có Dịch của Văn Vương Chu Công, có Dịch của Khổng Tử … không được lấy ngay thuyết của Khổng Tử làm thuyết của Văn Vương»^[1].

有伏羲之易，有文王周公之易，有孔子之易……不可便以孔子之説為文王之說也。

05Đồ tròn và đồ vuông 64 quẻ Tiên Thiên là gì?

Đó là đồ phương vị 64 quẻ: vòng tròn ở ngoài, ô vuông ở trong. Tròn là trời, động; vuông là đất, tĩnh. Chu Hy tả đồ này ở phần đồ đầu sách Chu Dịch bản nghĩa^[1].

• Đồ tròn: Càn ở chính giữa Ngọ, Khôn giữa Tý, Ly giữa Mão, Khảm giữa Dậu; dương ở phía nam, âm ở phía bắc.
• Đồ vuông: Càn bắt đầu ở tây bắc, Khôn hết ở đông nam; dương ở phía bắc, âm ở phía nam.

此圖圓布者，乾盡午中，坤盡子中，離盡夘中，坎盡酉中……其陽在南，其隂在北。方布者，乾始於西北，坤盡於東南，其陽在北，其隂在南。……圓者動而為天，方者静而為地者也。

Ai truyền các đồ Tiên Thiên?

Chu Hy chép nguồn truyền: «họ Thiệu được đồ từ Lý Chi Tài, Lý Chi Tài được từ Mục Tu, Mục Tu được từ Hi Di tiên sinh Trần Đoàn ở Hoa Sơn: đó là cái gọi là học Tiên Thiên»^[1].

蓋邵氏得之李之才挺之，挺之得之穆脩伯長，伯長得之華山希夷先生陳摶圖南者，所謂先天之學也。

Bản số để trống chỗ hình, lời giải chỉ nêu Càn, Khôn, Ly, Khảm và hướng chung; vị trí từng quẻ trên hai đồ Viện không chép lại ở đây.

Mới bắt đầu thì đọc trước bài học Kinh Dịch như thế nào: lộ trình từ Âm Dương, Bát Quái đến 64 quẻ và bài Kinh Dịch là gì.