Cách bài trí bàn thờ vong: vị trí di ảnh, bát hương, đèn, quả theo Gia Lễ và điều nên tránh

01Cách bài trí bàn thờ vong ra sao?

Gia Lễ bài trí bàn thờ vong gồm ghế đặt hồn bạch, bàn phía trước bày lư hương, hộp hương, chén keo, bình rượu và quả. Sáng chiều người nhà bày lược, chậu rửa mặt và đồ phụng dưỡng như lúc người mất còn sống^[1].

Gia Lễ (家禮) là sách lễ Trung Hoa của Chu Hy đời Tống, không phải bản chép phong tục Việt. Hồn bạch là tấm lụa trắng kết lại cho thần nương vào.

Năm bước bài trí linh tọa theo Gia Lễ

1. Dựng giá áo, phủ khăn lên. Đặt một chiếc ghế và một chiếc bàn ở phía trước giá^[1].
2. Kết lụa trắng làm hồn bạch, đặt lên ghế^[1].
3. Trên bàn bày lư hương, hộp hương, chén keo, bình rượu và quả^[1].
4. Lấy lụa đỏ làm minh tinh (lá cờ ghi tên chức người mất), dựng tựa bên phải linh tọa^[1].
5. Mỗi sáng rước hồn bạch ra linh tọa, bày rau, quả, nem khô, mắm. Chiều rước hồn bạch về linh sàng^[1].

奉魂帛出就靈座，然後朝奠，執事者設蔬果脯醢。

Bảng tra vị trí khi bài trí bàn thờ vong

Phần «đèn» của bàn thờ, trong sách là nến. Đồ phúng viếng sách kể gồm hương, trà, nến, rượu, quả^[1].

奠用香茶燭酒果。……喪家炷火然燭。

Thứ tự bày lễ trước bàn thờ vong khi tế Ngu

Lễ Ngu là lễ tế an hồn sau khi táng. Gia Lễ ghi thứ tự bày rất rõ, người nhà đối chiếu được ngay^[1].

設蔬果盤盞於靈座前卓上，七筯居内當中，酒盞在其西，醋楪居其東，果居外，蔬居果内。……設香桉於堂中，炷火於香爐，束茅聚沙於香案前。

Mặt bằng bày lễ quanh linh tọa trong lễ Ngu

Hướng trong hai bảng tính theo mặt nhà

Đông, tây, nam ở hai bảng là hướng tính theo mặt nhà, không theo la bàn (xem phần 03). Sách chỉ ghi «quả», «rau quả», không ghi số quả hay loại quả. Muốn bày theo tục quê nhà mình: nhờ Viện hướng dẫn.

02Di ảnh, bát hương, bài vị đặt thế nào?

Lư hương đặt trên bàn trước linh tọa như Bảng 1^[1].

Hồn bạch: vì sao dùng lụa

Sách dẫn lời Tư Mã Quang: thời xưa đẽo gỗ làm «trùng» để thần nương vào; nhà sĩ, nhà dân chưa biết lối ấy, nên dùng bó lụa cho thần nương theo, gọi là hồn bạch, «cũng là ý còn lại của lễ xưa»^[1].

故用束帛依神，謂之魂帛，亦古禮之遺意也。

Bài trí di ảnh trên bàn thờ vong: sách nói gì

Gia Lễ không dạy đặt di ảnh. Sách chép lại tục đời thường: «ai cũng vẽ ảnh, đặt phía sau hồn bạch». Đàn ông lúc sống đã có tranh chân dung thì dùng «cũng tạm không sao»^[1].

世俗皆畫影置於魂帛之後，男子生時有畫像，用之猶無所謂。

Phần sau sách bác: người đàn bà lúc sống ở sâu trong nhà, ra ngoài có màn che mặt; chết rồi lại để thợ vẽ vào buồng trong, vén khăn che mặt mà vẽ, «việc ấy thật trái lễ»^[1].

至於婦人生時深居閨門，出則乘輜軿，擁蔽其面，既死，豈可使畫工直入深室，揭掩靣之帛，執筆訾相，畫其容貎？此殊為非禮。

Ảnh chụp đặt chỗ nào, cỡ bao nhiêu, bát hương riêng hay chung: sách đã đọc không nói. Viện không tự viết; hỏi Viện để được hướng dẫn cho nhà mình.

Bài trí bài vị (thần chủ) trên linh tọa

Ngày táng, ở mộ, người nhà đề thần chủ, tức bài vị. Đề xong, rước thần chủ đặt lên linh tọa; hồn bạch cất vào hộp, để phía sau thần chủ^[1]. Về tới nhà, linh tọa đặt lại chỗ cũ, thần chủ cho vào hộp (độc), hộp hồn bạch đặt sau thần chủ^[1].

題畢，祝奉置靈座，而藏魂帛於箱中，以置其後。

Cách ghi chữ trên bài vị cho cha, cho mẹ theo lối Việt, và chọn ngày đề bài vị: Viện tư vấn nghi thức tang lễ.

03Bàn thờ vong đặt ở đâu trong nhà?

Gia Lễ đặt linh tọa trước giá áo ở phía nam thi hài, linh sàng ở phía đông linh cữu; sau đại liệm lại đặt linh tọa về chỗ cũ.^[1]

Linh sàng là giường của người mất. Sách dặn giường, màn, chiếu, bình phong, gối, chăn áo đều như lúc sống^[1].

設靈牀於柩東。牀帳薦席屏枕衣被之屬，皆如平生時。

Đông, tây, nam trong sách là theo mặt nhà

Gia Lễ dặn: nhà quay hướng nào cũng vậy, cứ lấy phía trước làm nam, phía sau làm bắc, bên phải làm tây^[2]. Đứng trong nhà quay mặt ra cửa: sau lưng là «bắc», tay phải là «tây», bên đối lại là «đông». Chữ chỉ bên trái bị trống trong bản số, nên bài không chép chữ ấy.

凡屋之制，不問何向背，但以前為南，後為北。

Phân biệt chỗ bàn thờ vong với bàn thờ gia tiên

Bàn thờ gia tiên (từ đường) thì sách đặt phía đông chính tẩm, tức nhà trước; đất hẹp thì đặt phía đông sảnh sự cũng được^[2]. Linh tọa là chỗ thờ riêng, đặt theo linh cữu.

君子將營宫室，先立祠堂於正寢之東。……地狹則於㕔事之東亦可。

Hướng bàn thờ theo tuổi gia chủ là chuyện của bàn thờ gia tiên, xem bài hướng bàn thờ gia tiên hợp tuổi. Còn bàn thờ vong ở căn hộ, nhà ống, đặt hướng nào, tránh chỗ nào: sách đã đọc không nói. Viện khảo sát nhà rồi chỉ chỗ cụ thể.

04Bàn thờ vong có đặt chung bàn thờ gia tiên được không?

Theo Gia Lễ thì không: linh tọa đứng riêng tới Đại tường (25 tháng), xong mới rước thần chủ vào từ đường và dẹp linh tọa.^[1]

Giữa chừng có lễ Phụ, tế người mới mất kèm vào tổ. Lễ bày ở từ đường, từ đường hẹp thì bày ở sảnh sự. Tế xong, thần chủ người mới mất vẫn rước về linh tọa^[1].

唯陳之於祠堂，堂狹即於㕔事。……奉之反於靈座。

Bảng mốc bài trí bàn thờ vong từ lúc mất tới khi dẹp

自喪至此不計閏凡二十五月。……畢，祝奉神主入於祠堂。……徹靈座。

Nhiều nhà giữ bàn thờ vong theo mốc khác của tục địa phương. Sách đã đọc không ghi các mốc ấy, nên Viện không chép vào bảng. Muốn tính ngày cho nhà mình: nhờ Viện xem ngày.

05Bài trí bàn thờ vong cần tránh điều gì?

Gia Lễ bác hai việc: vẽ mặt người đàn bà sau khi mất để thờ, và lấy mũ, áo, giày dựng thành hình người.^[1]

Về việc dựng hình nhân, sách chép tục ấy để bác: «càng quê kệch, không được theo»^[1].

又世俗或用冠帽衣履装飾如人状，此尤鄙俚不可從也。

Quan điểm Nho gia của Gia Lễ về Phật sự

Gia Lễ ghi «không làm Phật sự» (不作佛事), kèm lời Tư Mã Quang chê tục cúng cơm sư, lập đạo tràng trong tang. Đó là quan điểm Nho gia của sách đời Tống. Viện chỉ nêu để người đọc biết sách nói gì, không dùng để phán tục nhà nào đúng sai^[1].

Những điều kiêng khác khi bài trí

Các lời kiêng về chỗ đặt, hướng đặt, đồ cắm, đồ bày mà người ta hay truyền: sách đã đọc không ghi, Viện không viết thay. Nhà bạn đang gặp chỗ băn khoăn nào, gửi Viện để được xem riêng.