Tạ mộ ở nhà có được không? Khi không về được mộ, cách cúng theo phong tục

01Tạ mộ ở nhà có được không?

Sách cổ không bàn thẳng chuyện tạ mộ ở nhà; lễ mộ mà sách Gia lễ chép đều làm ngay tại mộ. Gia lễ là sách lễ trong nhà do Chu Tử (Chu Hy, đời Tống) soạn khi để tang mẹ, năm Càn Đạo thứ 5 (1169)^[2].

Viện đã mở bản số Gia lễ, Chu Tử ngữ loại, Lễ ký, Chu lễ và sử nhà Đường. Không sách nào có nghi riêng mang tên «cúng tạ mộ ở nhà». Vì vậy bài không trả lời «được» hay «không được» thay sách. Bài chỉ chép đúng ba điều sách nói: lễ mộ làm tại mộ; ngày tết dân gian thì dâng lễ ở nhà thờ trong nhà; lễ mộ là tục đời sau, kinh lễ không chép.

Lễ mộ trong Gia lễ gồm những bước nào?

Theo Gia lễ quyển 5, mục «Tế mộ» (墓祭)^[1], lễ đi theo thứ tự sau:

1. Trước một ngày, trai giới (giữ mình trong sạch) như khi tế ở nhà.
2. Sửa cỗ: mỗi phần mộ như lễ tế bốn mùa; bày thêm cá, thịt, cơm, bánh bột, mỗi thứ một mâm lớn để tế Hậu Thổ (thần đất).
3. Sáng hôm ấy, chủ nhân dẫn người giúp việc đến mộ, lạy hai lạy, đi quanh trong ngoài khu mộ ba vòng.
4. Có cỏ gai thì phát dọn, quét sạch, trở về chỗ lạy hai lạy; dọn một khoảng đất bên trái mộ để tế Hậu Thổ.
5. Trải chiếu mới trước mộ, bày cỗ, rồi lễ thần, giáng thần, dâng tuần rượu đầu như nghi tế ở nhà.

Nguyên văn Gia lễ: lễ mộ làm tại mộ, không ở nhà

Mọi việc trong lễ này đều gắn với chính nấm mộ. Muốn hiểu thêm vì sao con cháu giữ việc ra mộ, xem bài tảo mộ có ý nghĩa gì theo sách cổ.

02Không về được quê, tạ mộ ở nhà thế nào?

Gia lễ không có lễ tạ mộ ở nhà; sách chỉ cho ngày tết dân gian, kể cả Thanh minh, Hàn thực, dâng món theo mùa ở nhà thờ trong nhà. Câu này nằm ở chương «Từ đường» (祠堂, nhà thờ tổ tiên trong nhà), quyển 1 của Gia lễ^[1].

Chu Tử giải thích vì sao có lễ ngày tết ở nhà. Ông nói tết dân gian xưa không có; người nay coi trọng, đến ngày ấy nhớ ông bà nên dâng lễ. «Tuy không phải lễ chính, nhưng cũng là tình người không thể thôi được»^[2].

今之俗節古所無有故古人雖不祭情亦自安今人既以為重至於是日不能不思其祖考而復以其物享之雖非禮之正然亦人情之不能已者

Ngày tạ mộ cuối năm Bính Ngọ: ra mộ hay ở nhà

Theo Đài Tiếng nói Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, lễ tạ mộ ở Việt Nam làm từ 20 đến 30 tháng Chạp, tuỳ vùng; con cháu dọn dẹp mộ, mời ông bà về ăn Tết, tạ thần linh, Thổ địa nơi đặt mộ^[8]. Tìm ngày âm lịch quê bạn hay làm, đọc sang cột dương lịch.

Tháng Chạp Bính Ngọ thiếu, chỉ có 29 ngày; 06/02/2027 đã là mồng 1 Tết Đinh Mùi. Nhà nào quen tạ mộ ngày 30 thì năm nay không có ngày ấy. Tiết Thanh minh năm 2027 vào 05/04/2027, lúc 07:17 giờ Việt Nam. Số ngày trong bảng tính bằng bộ lịch của Viện.

Hình: tháng Chạp Bính Ngọ chỉ có 29 ngày

Bảng chỉ đổi lịch, không xếp ngày tốt xấu: sách đã kiểm không nói ngày nào, giờ nào hợp tạ mộ. Muốn chọn ngày giờ cho nhà mình, nhờ dịch vụ xem tang lễ và nghi thức của Viện. Việc cuối năm ở nhà còn có lễ cúng tất niên, ngày giờ ghi ở bài riêng.

Người ở xa mộ muốn tạ mộ ở nhà: sách lễ nói gì?

Có hai đoạn gần nhất, nhưng đều không phải phép cúng mộ tại nhà. Lễ ký thiên «Tăng Tử vấn» chép: trưởng tử ở nước khác thì con thứ «trông về mộ mà lập đàn, tế theo mùa»; nếu trưởng tử đã mất thì «cáo ở mộ rồi sau tế ở nhà»^[7]. Đây là chuyện ai đứng tế; lời sớ nói đàn lập gần mộ.

望墓而為壇，以時祭。若宗子死，告於墓而后祭於家。

Đoạn thứ hai là lời Chu Tử về ngày giỗ, không về tạ mộ. Có người hỏi: đi đường gặp ngày giỗ, đặt bàn thắp hương ở chỗ trọ có được không? Chu Tử đáp: người xưa chưa từng nói; «nếu không hại lớn đến nghĩa lý thì làm cũng không sao»^[3].

問人在旅中遇有私忌於所舍設棹炷香可否

若是無大礙於義理行之亦無妨

03Cúng tạ mộ ở nhà, tại bàn thờ gia tiên, có thay được không?

Sách đã kiểm không nói lễ ở bàn thờ gia tiên thay được lễ tại mộ; Gia lễ chép hai lễ riêng, mỗi lễ một nơi. Lễ mộ làm tại mộ, có tế Hậu Thổ. Lễ ngày tết làm ở nhà thờ trong nhà, Chu Tử gọi là «không phải lễ chính».

Chu Tử còn coi trọng phần lễ ở mộ. Ông viết thư răn con: gần đây thấy lễ tế thổ thần ở mộ làm hết sức qua loa, ta rất lo. Từ nay phải bày như trước mộ, «đừng để có chút hơn kém»^[2].

Vậy lễ ở bàn thờ gia tiên ngày tết là lễ có sách chép. Nhưng gọi nó là «tạ mộ tại nhà» để thay lễ ngoài mộ thì sách không nói. Bàn thờ đặt hướng nào cho hợp gia chủ, xem bài hướng bàn thờ gia tiên hợp tuổi.

04Tạ mộ có bắt buộc không?

Kinh lễ không chép lễ mộ; Chu Tử nói tế mộ không phải lễ xưa, nhưng nay phong tục đều thế, cũng không hại lớn. Ông còn nói nhà nước cũng theo tục mà làm^[3].

Cũng sách ấy chép: Trương Hoành Cừ nói tế mộ không phải lễ xưa, mà lại tự soạn lễ tế mộ^[3]. Gốc xa nhất là Chu lễ: táng xong thì «tế ở mộ, lập vị» (成葬而祭墓，為位); Chu Tử hiểu câu ấy có lẽ là tế Hậu Thổ^[6].

Sắc nhà Đường năm 732 cho lên mộ tiết Hàn thực

Năm Khai Nguyên thứ 20 (732), vua Đường ra sắc: lên mộ tiết Hàn thực «kinh lễ không có chữ», đời gần truyền nhau dần thành tục. Sĩ thứ có người không có miếu để thờ, nên cho lên mộ, rồi chép vào lễ điển^[4][5].

寒食上墓。禮經無文。近世相傳。浸以成俗。士庶有不合廟享。何以用展孝思。宜許上墓。用拜埽禮。

Ở Việt Nam, lễ tạ mộ cuối năm là tục phổ biến, làm từ 20 đến 30 tháng Chạp tuỳ vùng^[8]. Sách đã kiểm không nói bỏ lễ thì có kiêng kỵ gì. Viện không tự thêm lời răn.

05Văn khấn tạ mộ khấn ở đâu, tại mộ hay ở nhà?

Theo Gia lễ, lời chúc lễ mộ đọc tại mộ, trên chiếu trải trước mộ; lời khấn Hậu Thổ đọc ở khoảng đất dọn bên trái mộ. Hai lời ấy chép ở quyển 5, mục «Tế mộ»^[1].

Lời chúc tại mộ và lời khấn Hậu Thổ

Lời chúc trước mộ: «Mộ của (thân thuộc, chức tước) phủ quân; khí tiết đổi dời, mưa móc đã thấm, trông quét nấm mộ, không xiết cảm mộ.»

祝辭云某親某官府君之墓氣序流易雨露既濡瞻掃封塋不勝感慕

Lời khấn Hậu Thổ: «(Chức tước, họ tên) dám rõ ràng cáo với thần Hậu Thổ: (tên) kính sửa việc hằng năm nơi mộ của (thân thuộc, chức tước) phủ quân; nhờ thần luôn che chở, thật cậy ơn thần; dám lấy rượu cỗ kính dâng, xin hưởng.»

敢昭告於后土氏之神某恭修嵗事於某親某官府君之墓惟時保佑實頼神休敢以酒饌敬伸奠獻尚饗

Chu Tử cũng đáp người hỏi tế mộ có tế Hậu Thổ không: «lập vị ngay trên mộ mà tế»^[3].

或問墓祭祭后土否曰就墓上爲位而祭

Hai lời này đều viết cho người đứng tại mộ. Viện chưa có nguồn đã kiểm cho bài khấn tạ mộ tiếng Việt, nên không chép bài khấn ở đây. Muốn học cách soạn văn khấn, sắp lễ vật bàn thờ gia tiên, xem khoá Nghi Lễ PT-202; lịch mở khoá ở trang lịch khai giảng. Bài mâm cúng giao thừa trong nhà nói tiếp việc cúng ngày Tết.