Cúng đại tường là gì? Nghi thức, lễ vật và khác gì giỗ đầu theo Gia Lễ

01Cúng đại tường là gì?

Cúng đại tường là lễ tế khi giáp năm lần thứ hai kể từ ngày mất; «tường» nghĩa là tốt lành.

Gia Lễ (家禮) do Chu Tử đời Tống soạn ghi: «Giáp năm thì làm tiểu tường», rồi «giáp năm lần thứ hai thì làm đại tường»^[1]. Sách dẫn lời họ Trịnh: tường là tốt lành. Lời chú trong Nghi Lễ chú sớ cũng giảng tiểu tường là tên lễ tế, tường là tốt lành^[4].

Nói gọn theo cách gọi trong nhà:

• Tiểu tường (小祥) là giỗ đầu.
• Đại tường (大祥) là giỗ thứ hai, lễ lớn ở tháng thứ 25; sau đó còn lễ đàm.
• Đàm (禫, nghĩa là bình yên) là lễ nhỏ sau đại tường một tháng.

Nếu nhà bạn đang lo giỗ đầu, đọc thêm bài giỗ đầu nên mời ai, xếp chỗ thế nào theo Gia Lễ.

02Cúng đại tường vào ngày nào?

Cúng đại tường vào đúng ngày giỗ thứ hai theo âm lịch, tức tháng thứ 25 kể từ tháng mất, không tính tháng nhuận.

Gia Lễ chú: từ khi có tang đến đây, không tính nhuận, cả thảy hai mươi lăm tháng; «cũng chỉ dùng ngày giỗ thứ hai mà tế»^[1]. Sớ của Nghi Lễ cũng nói đại tường ở tháng thứ hai mươi lăm^[4]. Người xưa bói ngày mà tế; Gia Lễ cho dùng ngày giỗ để giản tiện, đại tường cũng theo lệ ấy.

亦止用第二忌日祭

Ví dụ tính ngày cúng đại tường

Cách làm: lấy ngày mất theo âm lịch, giữ nguyên ngày và tháng âm, cộng hai năm âm lịch, rồi đổi ra dương lịch.

Ba ngày cùng là 14 tháng 10 âm lịch. Ngày lễ đàm không ghi số dương lịch, vì sách cho bói chọn ngày trong tháng. Người mất trong tháng nhuận thì xem bài giỗ đầu gặp năm nhuận tính thế nào.

03Lễ vật cúng đại tường cần chuẩn bị gì?

Lễ vật cúng đại tường giống tiểu tường: rau quả, rượu và cỗ; trước một ngày cả nhà tắm gội, bày đồ tế, sửa cỗ.

Gia Lễ ghi cho đại tường: trước một ngày tắm gội, bày đồ tế, sửa cỗ, «đều như tiểu tường»^[1]. Ở tiểu tường, sách viết rõ hơn:

前期一日主人以下沐浴陳器具饌

1. Trước một ngày: chủ nhân (người đứng lễ) và cả nhà tắm gội. Đàn ông quét dọn, rửa ráy; đàn bà rửa nồi, sửa cỗ tế.
2. Dựng chỗ thay đồ: nam nữ mỗi bên một chỗ riêng; với đại tường thì bày sẵn áo đàm màu nhạt (xem Bảng 3).
3. Sáng hôm lễ: dậy sớm, bày rau quả, rượu, cỗ.
4. Bản chúc (lời khấn viết sẵn): sách ghi dâng «lễ sinh sạch, lông mềm, xôi đầy, rượu ngọt».

Sách không kê món cỗ cụ thể, cũng không có danh sách đồ lễ kiểu ngày nay. Muốn so với việc sắm sửa năm trước, xem bài giỗ đầu cần sắm gì.

04Nghi thức cúng đại tường gồm những bước nào?

Nghi thức cúng đại tường làm đúng các bước của tiểu tường; Gia Lễ ghi: sáng hôm ấy hành lễ đều như nghi tiểu tường.^[1]

厥明行事皆如小祥之儀

Theo thứ tự trong sách:

1. Xuất chủ: trời sáng, người chúc (người đọc lời khấn) đưa thần chủ (bài vị) ra.
2. Vào khóc: chủ nhân trở xuống vào khóc.
3. Thay áo: ra chỗ thay đồ, đổi áo, rồi vào khóc lại; người chúc can thôi.
4. Giáng thần: mời thần về.
5. Ba tuần hiến: dâng rượu ba lần, người chúc đọc bản chúc.
6. Hựu thực: mời thần dùng cỗ.
7. Đóng cửa, mở cửa: lui ra đóng cửa một lúc rồi mở.
8. Từ thần: tiễn thần, kết thúc lễ.

Việc riêng của đại tường: cáo ở từ đường

Đại tường có thêm một lễ cáo ở từ đường (nhà thờ họ). Lễ dùng rượu quả như nghi ngày mồng một. Cáo xong thì đề lại thần chủ các đời, lần lượt dời sang phía tây, để trống một khám phía đông chờ thần chủ mới^[1]. Nhà có vị tổ đã hết đời thân thì sách còn chia nhiều trường hợp.

Bàn thờ, từ đường nhà bạn xếp thế nào cho đúng thứ bậc là việc phải nhìn tận nơi. Viện có dịch vụ xem tang lễ, nghi thức; muốn tự học cách hành lễ, có khoá Nghi Lễ PT-202.

05Cúng đại tường khác giỗ đầu thế nào?

Cúng đại tường khác giỗ đầu ở bốn chỗ: tháng làm, chữ trong bản chúc, áo mặc, và lễ rước thần chủ vào từ đường.

Gia Lễ viết ở đại tường: chỉ bản chúc đổi «tiểu tường» thành «đại tường», «lễ thường» thành «lễ tường»^[1]. Nghi Lễ cũng ghi lời chúc tiểu tường là «dâng lễ thường này», đại tường là «dâng lễ tường này»^[4].

Hai dòng cuối theo thiên Gián truyện của Lễ Ký^[2]:

期而小祥，食菜果；又期而大祥，有醯、醬

Cách xưng hô trong lời khấn giỗ cho từng vai vế, xem bài văn khấn giỗ đầu anh trai, em trai.

06Sau đại tường đã hết tang chưa?

Theo Lễ Ký, tang ba năm xong ở tháng thứ 25, tức đại tường; nhưng Gia Lễ còn một lễ đàm cách đó một tháng.

Thiên Tam niên vấn của Lễ Ký viết: «Tang ba năm, hai mươi lăm tháng thì xong»^[3].

三年之喪，二十五月而畢

Ngay sau lễ đại tường, Gia Lễ ghi: người chúc rước thần chủ vào từ đường; dỡ linh toạ, bẻ gậy vứt chỗ khuất; rước thần chủ phải dời đem chôn bên mộ; bắt đầu uống rượu, ăn thịt, trở về phòng ngủ thường^[1].

徹靈座斷杖棄之屏處奉遷主埋於墓側始飯酒食肉而復寢

Lễ đàm sau đại tường một tháng

Gia Lễ ghi: sau đại tường cách một tháng thì làm lễ đàm, cả thảy hai mươi bảy tháng, không tính nhuận. Hạ tuần tháng trước bói ngày, chọn ngày Đinh hoặc ngày Hợi. Lễ đàm làm như nghi đại tường, bản chúc đổi thành «đàm tế», «lễ đàm»^[1]. Lễ Ký ghi đàm rồi thì uống rượu ngọt, nằm giường^[2].

Việc xả tang, bỏ khăn tang theo tục Việt thì sách đã kiểm không ghi. Về tang phục, xem bài cúng 49 ngày có phải đeo khăn tang không.