Mâm cúng giao thừa gồm những món gì? Lễ vật ngoài trời, trong nhà, mâm chay theo phong tục

01Mâm cúng giao thừa trong nhà và ngoài trời gồm những món gì?

Sách phong tục đã mở không kê món nào cho mâm cúng giao thừa; sách chỉ ghi bày hương án giữa sân lúc nửa đêm cuối năm.

Nguồn tả tục Việt mà Viện đã mở là sách «Việt Nam phong tục» của Phan Kế Bính, mục «Tứ thời tiết lạp» (các tiết lễ bốn mùa). Sách tả việc cúng giao thừa ở thành phố và thôn quê, nhưng không liệt kê gà, xôi, hoa quả hay vàng mã cho mâm lễ. Những danh sách món đang chép nhau trên mạng, Viện chưa tìm được nguồn uy tín đứng sau, nên không đưa vào bài.

Bảng tra: sách ghi gì cho từng nơi cúng, ngoài sân hay trong nhà

02Cúng giao thừa ngoài sân, ngoài trời gồm những gì?

Ở thành phố, nhà nào cũng bày hương án ra giữa sân lúc nửa đêm cuối năm; ở thôn quê, các xóm tế giao thừa tại điếm sở.

Phan Kế Bính viết: «Nửa đêm hôm ba mươi rạng ngày mồng một, ở thành phố nhà nào cũng bày hương án ra giữa sân để cúng giao thừa.» Còn ở làng: «Ở thôn quê thì các xóm tế giao thừa tại nơi điếm sở, trống đánh, pháo đốt ầm ầm.»^[1] Hương án là bàn thờ, bàn kê đồ thờ để thắp hương. Điếm sở là cái điếm canh, nơi hội họp chung của xóm.

Vì sao phải cúng ngoài trời? Sách giải theo lời tục: «Tục ta tin rằng mỗi năm có một ông Hành-khiển, coi việc nhân gian, hết năm thì thần nọ bàn giao công việc cho thần kia, cho nên cúng tế để tiễn đưa ông cũ mà đón ông mới.»^[1] Sách chỉ nói đến hương án, không nói hương án bày những món gì.

Tục Tàu cúng đêm trừ tịch trước cửa ra sao?

Để đối chiếu, bộ Ngự định Nguyệt lệnh tập yếu đời Thanh (soạn năm Khang Hy 54, tức 1715) gom các tục cuối năm bên Trung Hoa. Đây là tục Tàu, không phải tục Việt. Sách dẫn Càn Thuần tuế thời ký: «đêm trừ tịch, nhà nào cũng dùng tiền giấy năm màu, rượu, quả để đón tiễn sáu thần ở cửa»^[4].

除夜比屋以五色錢紙酒果以迎送六神于門

Sách cũng dẫn Đông Dương huyện chí: «đêm trừ tịch sắm rượu và thức ăn, bày tế trước cửa, gọi là tạ thần đường»^[4].

除夕具酒饌于門前設祭謂之賽路神

Hai câu trên cho thấy bên Tàu có nơi cúng đêm cuối năm ở cửa bằng rượu, quả, tiền giấy. Viện không lấy đó làm danh sách mâm giao thừa ngoài trời của người Việt, vì sách tục Việt không ghi như vậy.

03Cúng giao thừa trong nhà gồm những gì?

Sách không kê mâm giao thừa trong nhà; sách chỉ ghi chiều cuối năm đem trầu cau đi thăm mộ rồi về cúng Tết, và cỗ sáng mồng một.

Ngày cuối năm gọi là trừ tịch. Phan Kế Bính giải: «Trừ tịch là chiều hôm trừ hết năm cũ mà sang năm mới», lại có nghĩa trừ khử ma quỷ. Tên gọi gốc từ tục Tàu xưa, dùng một trăm hai mươi đứa trẻ cầm trống vừa đi vừa đánh để đuổi ma quỷ^[3].

Việc người Việt làm hôm ấy, sách ghi: «Cho nên cứ hôm ấy thì đem trầu cau đi thỉnh tảo tiên phần, rồi về cúng Tết.»^[3] Thỉnh tảo tiên phần là mời tổ tiên và quét dọn mộ phần. Tác giả nói thêm: tục Tết phần nhiều theo Tàu, nhưng chủ ý chỉ nhân ngày tuần tiết mà dâng cúng gia tiên^[5].

Cỗ sáng mồng một trong nhà theo Phan Kế Bính

Món mà nhiều người gán cho mâm giao thừa thật ra sách ghi cho cỗ sáng mồng một: «Sáng mồng một Tết thì làm cỗ cúng Gia-tiên và cúng cả Thổ công, Táo quân, Nghệ sư». Cỗ to nhỏ tuỳ nhà, «nhưng làm sao cũng phải có bánh chưng, cá kho, giò, chả, dưa hành, thịt bò mới ra làm cỗ ngày Tết»^[2]. Nghệ sư là ông tổ nghề của gia đình.

Sách ghi thêm: «Có nhà dựng hai cây mía cạnh bàn thờ để làm gậy cho ông vải.» Cúng gia tiên xong, con cháu ra mừng tuổi ông bà cha mẹ^[2].

Tục Tàu tế tổ tiên trong nhà đêm trừ tịch

Bên Trung Hoa, Nguyệt lệnh tập yếu dẫn Hi triều lạc sự: «đêm trừ tịch, các nhà tế tổ tiên và trăm thần»^[4].

除夕人家祀先及百神

Sách còn dẫn lời tựa Thôn điền nhạc phủ của Phạm Thành Đại: «đêm trừ tịch tế tổ tiên, lễ xong già trẻ tụ lại uống, chúc tụng nhau rồi tan, gọi là phân tuế»^[4].

除夜祭其先竣事長幼聚飲祝頌而散謂之分歳

Các câu này cũng chỉ nói việc tế, không kê món cho mâm. Cách cúng các dịp khác trong năm, bạn đọc thêm bài cách cúng ngày khai trương buôn bán.

04Cúng giao thừa chay trong nhà gồm những gì?

Không nguồn nào Viện đã mở nói về mâm cúng giao thừa chay, nên Viện không kê món.

Viện không tự dựng danh sách mâm chay. Bàn về cỗ giỗ (mục «Kỵ nhật», không phải mục Tết), Phan Kế Bính có lời: «có thì mâm cao cỗ đầy, chẳng có thì lưng cơm cái trứng, cũng đủ tỏ chút lòng thành»^[6]. Đó là ý của tác giả về cỗ giỗ, bạn đọc tự cân nhắc khi sắm lễ.

05Giao thừa Tết Đinh Mùi 2027 rơi vào lúc nào?

Giao thừa Tết Đinh Mùi là nửa đêm thứ Sáu 05/02/2027 rạng thứ Bảy 06/02/2027, vì tháng Chạp năm Bính Ngọ chỉ có 29 ngày.

Năm nay tháng Chạp thiếu, không có ngày 30. Câu «nửa đêm hôm ba mươi» của sách cũ nên hiểu là đêm cuối năm, tức đêm 29 Chạp. Ngày âm, can chi dưới đây chép từ bộ lịch của Viện. Muốn xem thêm năm Đinh Mùi phạm Thái Tuế những tuổi nào, đọc bài phạm Thái Tuế năm 2027 gồm những tuổi nào.

Bảng tra những ngày quanh giao thừa Tết Đinh Mùi

Hình: giao thừa nằm giữa năm Bính Ngọ và năm Đinh Mùi

Các bước chuẩn bị cúng ngoài sân và trong nhà theo sách

1. Chiều thứ Sáu 05/02/2027 (29 Chạp): đem trầu cau đi thăm, quét mộ tổ tiên rồi về cúng Tết^[3].
2. Nửa đêm 05 rạng 06/02/2027: bày hương án ra giữa sân cúng giao thừa, tiễn ông Hành khiển cũ, đón ông mới^[1].
3. Sáng thứ Bảy 06/02/2027 (mồng 1): làm cỗ cúng Gia tiên, Thổ công, Táo quân, Nghệ sư, có bánh chưng, cá kho, giò, chả, dưa hành, thịt bò^[2].
4. Cúng xong: con cháu mừng tuổi ông bà cha mẹ^[2].

Giờ cúng giao thừa chọn thế nào thì nguồn đã mở không nói phép chọn giờ cho lễ này, nên Viện không ghi giờ tốt. Muốn tự học cách chọn ngày giờ cho việc lớn, khoá Trạch Nhựt – Xem Ngày (PT-103) học 8 buổi, mỗi buổi 3 giờ, học trực tiếp tại 29 Cộng Hòa, TP.HCM, cần học xong PT-101 trước. Học sâu hơn có khoá Huyền Không Đại Quái Xem Ngày.