Cúng tất niên là gì, cúng ngày nào, giờ nào? Bài tra sẵn ngày cuối năm Bính Ngọ (Tết 2027), giờ hoàng đạo, các bước cúng ở nhà và chỗ các vùng làm khác nhau.
Điểm chính
- Tháng Chạp năm Bính Ngọ chỉ có 29 ngày: không có ngày 30 Tết, cúng tất niên ngày 29 tháng Chạp, tức 05/02/2027.
- Tất niên khác giao thừa: tất niên cúng trong ngày cuối năm, giao thừa cúng lúc chuyển sang năm mới, quanh giờ Tý.
- Nhà buôn bán ở Hội An thường cúng tất niên từ 20 tháng Chạp, có khi từ 16; ở Huế nay cúng liên tục từ ngày đưa ông Táo.
- Cần chọn giờ, bày lễ cho đúng nhà mình hay cho cửa hàng: Viện xem riêng.
01Cúng tất niên là gì?
Cúng tất niên là lễ cúng, kèm bữa cơm sum họp, đánh dấu một năm âm lịch khép lại.[1][2] «Tất niên» nghĩa là hết năm.
Lễ có hai ý. Một là tạ ơn trời đất, thần linh, tổ tiên đã che chở gia đình suốt năm. Hai là mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu[4]. Ở Hội An, nhiều gia đình gộp luôn lễ rước vong linh tổ tiên về nhà vào lễ tất niên[1].
Lễ không chỉ làm trong nhà. Ở Huế, xóm, làng, quán xá, chợ, công ty, xí nghiệp đều cúng tất niên[5].
02Cúng tất niên vào ngày nào, giờ nào?
Gia đình không buôn bán cúng tất niên vào ngày cuối năm âm lịch: 30 tháng Chạp nếu tháng đủ, 29 tháng Chạp nếu tháng thiếu.[1][2] Tháng đủ hay thiếu tuỳ khoảng cách giữa hai lần trăng mới, nên mỗi năm phải tra lại.
Ngày cúng tất niên Tết Đinh Mùi 2027 và Tết 2028
Tháng Chạp năm Bính Ngọ có 29 ngày (mùng 1 tháng Chạp là 08/01/2027, mùng 1 Tết là 06/02/2027). Vậy năm nay không có ngày 30 Tết.
| Cuối năm | Âm lịch | Dương lịch | Ngày can chi |
|---|---|---|---|
| Bính Ngọ (đón Tết 2027) | 29 tháng Chạp (tháng thiếu) | Thứ Sáu 05/02/2027 | Ất Mão |
| Đinh Mùi (đón Tết 2028) | 29 tháng Chạp (tháng thiếu) | Thứ Ba 25/01/2028 | Kỷ Dậu |
Giờ hoàng đạo ngày 29 tháng Chạp Bính Ngọ (ngày Ất Mão), cho nhà muốn chọn giờ:
| Giờ | Khung giờ |
|---|---|
| Bính Tý | 23h–01h |
| Mậu Dần | 03h–05h |
| Kỷ Mão | 05h–07h |
| Nhâm Ngọ | 11h–13h |
| Quý Mùi | 13h–15h |
| Ất Dậu | 17h–19h |
Giờ cúng tất niên: mỗi nguồn nói một khác
Không có một giờ chung cho mọi nhà. Các nguồn đã đọc ghi khác nhau, Viện nêu đủ:
- Bách khoa Wikipedia tiếng Việt: thường cúng buổi chiều và buổi tối, cúng xong mới dọn tiệc[2].
- Báo Pháp luật: miền Nam thường cúng buổi sáng, khoảng 9–10 giờ, rồi cả nhà ăn trưa; miền Bắc thường không có lễ tất niên riêng mà cúng vào đêm giao thừa[3].
Nhà muốn khớp cả nếp vùng mình lẫn giờ hoàng đạo thì đối chiếu Bảng 2: giờ Nhâm Ngọ, Quý Mùi rơi vào buổi trưa, giờ Ất Dậu rơi vào chiều tối.
Muốn chọn ngày giờ cúng hợp tuổi chủ nhà, hoặc tra ngày khác: dùng công cụ xem ngày tốt xấu, hoặc gọi 07.6264.1331, nhắn Zalo.
Nhờ Viện chọn giờ cúng03Cúng tất niên sớm được không?
Được, nhất là nhà buôn bán: ở Hội An, các hộ buôn bán thường cúng tất niên từ 20 tháng Chạp, có khi từ 16 tháng Chạp.[1] Gia đình không buôn bán thì làm vào ngày cuối năm.
Các nguồn đã kiểm không đặt một mốc sớm nhất chung cho mọi vùng. Nhà định cúng sớm thì tra ngày trong hai bảng dưới.
Lịch 16–22 tháng Chạp Bính Ngọ
| Âm lịch | Dương lịch | Ngày | Giờ hoàng đạo |
|---|---|---|---|
| 16 Chạp | Thứ Bảy 23/01/2027 | Nhâm Dần | Tý, Sửu, Thìn, Tỵ, Mùi, Tuất |
| 17 Chạp | Chủ nhật 24/01/2027 | Quý Mão | Tý, Dần, Mão, Ngọ, Mùi, Dậu |
| 18 Chạp | Thứ Hai 25/01/2027 | Giáp Thìn | Dần, Thìn, Tỵ, Thân, Dậu, Hợi |
| 19 Chạp | Thứ Ba 26/01/2027 | Ất Tỵ | Sửu, Thìn, Ngọ, Mùi, Tuất, Hợi |
| 20 Chạp | Thứ Tư 27/01/2027 | Bính Ngọ | Tý, Sửu, Mão, Ngọ, Thân, Dậu |
| 21 Chạp | Thứ Năm 28/01/2027 | Đinh Mùi | Dần, Mão, Tỵ, Thân, Tuất, Hợi |
| 22 Chạp | Thứ Sáu 29/01/2027 | Mậu Thân | Tý, Sửu, Thìn, Tỵ, Mùi, Tuất |
Lịch 23–29 tháng Chạp Bính Ngọ
| Âm lịch | Dương lịch | Ngày | Giờ hoàng đạo |
|---|---|---|---|
| 23 Chạp | Thứ Bảy 30/01/2027 | Kỷ Dậu | Tý, Dần, Mão, Ngọ, Mùi, Dậu |
| 24 Chạp | Chủ nhật 31/01/2027 | Canh Tuất | Dần, Thìn, Tỵ, Thân, Dậu, Hợi |
| 25 Chạp | Thứ Hai 01/02/2027 | Tân Hợi | Sửu, Thìn, Ngọ, Mùi, Tuất, Hợi |
| 26 Chạp | Thứ Ba 02/02/2027 | Nhâm Tý | Tý, Sửu, Mão, Ngọ, Thân, Dậu |
| 27 Chạp | Thứ Tư 03/02/2027 | Quý Sửu | Dần, Mão, Tỵ, Thân, Tuất, Hợi |
| 28 Chạp | Thứ Năm 04/02/2027 | Giáp Dần | Tý, Sửu, Thìn, Tỵ, Mùi, Tuất |
| 29 Chạp (cuối năm) | Thứ Sáu 05/02/2027 | Ất Mão | Tý, Dần, Mão, Ngọ, Mùi, Dậu |
Cúng tất niên ở Huế khác gì?
Ở Huế, xưa tất niên chỉ làm ngày 30 Tết; nay kể từ ngày đưa ông Táo cho đến ngày cuối năm là liên tục cúng tất niên[5]. Đi từ chợ Đông Ba vào cửa Đông Ba gặp vô số bàn thờ đặt bên hè phố: mâm cúng tất niên của cửa hàng điện tử, phòng răng, hàng thêu, tiệm sửa ti vi, tủ lạnh[5].
04Cúng tất niên khác lễ giao thừa thế nào?
Tất niên cúng trong ngày cuối năm; giao thừa là lễ riêng, cúng lúc năm cũ chuyển sang năm mới, quanh giờ Tý, 0 giờ mùng 1 Tết.[4][2] Theo tín ngưỡng, lễ giao thừa tạ các quan Hành khiển (vị thần coi việc từng năm)[4].
Cúng tất niên tạ ơn những ai?
Lễ tất niên tạ ơn thần thổ địa, đất đai, các vị thần giữ nhà và tổ tiên. Lễ dâng ở bàn thờ tổ tiên, bàn thờ gia thần và bàn thờ Phật[1].
Sách cổ ghi lễ tiễn thần Táo cuối năm thế nào?
Lễ đưa thần Táo là lễ khác. Sách Đông Kinh mộng hoa lục chép tục đời Tống: «Ngày 24 gọi là giao niên; người kinh đô đến đêm mời sư, đạo sĩ tụng kinh, bày rượu quả tiễn thần, đốt tiền giấy thế cho cả nhà, dán hình ngựa Táo lên bếp»[9].
二十四日交年，都人至夜請僧道看經，備酒果送神，燒合家替代錢紙，貼竈馬於竈上。
Sớm hơn nữa, sách Kinh Sở tuế thời ký ghi «mồng 8 tháng Chạp là ngày Lạp», và «ngày ấy đều lấy lợn và rượu tế thần Táo»[8].
十二月八日為臘日……其日，並以豚酒祭竈神。
Đó là tục Trung Hoa xưa, ngày giờ không trùng với tục Việt hiện nay. Ở Huế, như phần 03 đã nói, lễ tất niên nối tiếp ngay sau ngày đưa ông Táo[5].
05Cách cúng tất niên ở nhà gồm những gì?
Cách cúng tất niên ở nhà gồm: chọn ngày, sửa soạn lễ vật, dâng lễ ở các bàn thờ, cúng xong cả nhà mới ăn. Sáu bước dưới đây chỉ ghi những gì nguồn đã kiểm có nói.
- Chọn ngày: nhà không buôn bán làm ngày cuối năm, Tết 2027 là 29 tháng Chạp (05/02/2027); nhà buôn bán có thể làm sớm hơn (Bảng 3)[1].
- Sửa soạn lễ vật: cơm, canh, các món ăn, trà, rượu, trầu cau, trái cây, bánh mứt, giấy tiền[1].
- Dâng lễ: ở bàn thờ tổ tiên, gia thần, Phật; tạ thổ địa và các vị thần giữ nhà[1].
- Mâm ngoài sân (nếu muốn): ở miền Nam, có nhà bày thêm mâm ngoài sân cúng những người không ai nhang khói[3].
- Cúng xong mới ăn: con cháu ăn sau khi cúng ông bà xong[3].
- Giấy tiền vừa phải: đốt nhiều vàng mã làm lệch ý nghĩa ban đầu của lễ, lại gây lo ngại về môi trường và cháy nổ[1].
Lễ vật cúng tất niên theo từng nguồn
| Nơi | Lễ vật |
|---|---|
| Hội An (gia đình) | Cơm, canh, các món, trà, rượu, trầu cau, trái cây, bánh mứt, giấy tiền[1] |
| Miền Nam (gia đình) | Thịt kho tàu, khổ qua, bánh tét, bánh phồng, mứt, gà luộc; phải có cơm trắng[3] |
| Quán, cửa hàng, công ty | Nguồn đã kiểm không ghi mâm riêng. Viện xem riêng theo ngành và chỗ đặt bàn thờ. |
Hoá vàng và lời khấn
Lễ hoá vàng tiễn ông bà, kết thúc Tết, đa số làm ngày mùng 3; có nơi làm mùng 2, mùng 4 hoặc mùng 7[4].
Các nguồn đã kiểm không chép bài khấn tất niên mẫu, nên Viện không đăng bài khấn tự soạn. Cần lời khấn đúng gia cảnh, đúng các bàn thờ trong nhà: Viện hướng dẫn riêng, hoặc học khoá Nghi Lễ.
Cửa hàng mới mở trong năm thì xem thêm cách cúng khai trương buôn bán; nhà sắp làm nhà thì xem cách chọn ngày và cúng động thổ.
Nhà có nhiều bàn thờ, hay muốn bày lễ cho đúng nếp quê: gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Nhờ Viện hướng dẫn cúng tất niên06Sách cổ chép gì về lễ cuối năm?
Sách cổ Trung Hoa chép lễ tế cuối năm từ rất sớm, nhưng không sách nào trong số đã kiểm dùng chữ «tất niên». Viện chỉ trích câu có trong bản số, người đọc mở bản gốc là kiểm được.
Trích Lễ Ký, thiên Giao Đặc Sinh
«Thiên tử làm lễ Sạ tám vị. Họ Y Kỳ khởi đầu lễ Sạ. Sạ là tìm: tháng Mười hai mỗi năm, gom muôn vật lại mà tìm các thần để dâng cúng.»
天子大蜡八。伊耆氏始爲蜡。蜡也者，索也，歲十二月，合聚萬物而索饗之也。
Ứng Thiệu đời Hán giải chữ Lạp (lễ Chạp): «Lạp là săn, nói săn thú để tế tổ tiên. Có thuyết nói Lạp là nối: cũ mới nối nhau, nên tế lớn để báo công»[7].
臘者，獵也，言田獵取獸以祭祀其先祖也。或曰：臘者，接也，新故交接，故大祭以報功也。
Tục đêm cuối năm trong sách phong tục
Kinh Sở tuế thời ký chép: «Cuối năm, nhà nhà bày đủ món, đến chỗ ngồi đón năm để đón năm mới. Họp nhau uống say, để dành cơm qua năm, gọi là tiễn năm. Đến ngày 12 năm mới thì đem bỏ ra đường, cho là bỏ cũ nhận mới»[8].
歲暮，家家具肴蔌……詣宿歲之位，以迎新年。相聚酣飲，留宿歲飯，請為送歲。至新年十二日，則棄之街衢，以為去故納新也。
Ngày cuối năm trong Mộng Lương lục
Mộng Lương lục đời Nam Tống thuật thứ tự ngày cuối năm ở Lâm An: quét dọn, thay tranh, tế tổ tông; đến đêm mới bày hương hoa đón thần. «Hết tháng Mười hai, tục gọi là ngày tháng cùng năm hết, gọi là đêm trừ. Nhà sĩ thứ không kể lớn nhỏ đều quét cổng ngõ, bỏ bụi bẩn, làm sạch sân nhà, thay môn thần, treo Chung Quỳ, đóng bùa đào, dán thiếp xuân, tế tổ tông. Đến đêm thì bày hương hoa lễ vật đón thần, để cầu năm mới yên ổn»[10].
十二月盡，俗雲「月窮歲盡之日」，謂之「除夜」。士庶家不論大小家，俱灑掃門閭，去塵穢，凈庭戶，換門神，掛鍾馗，釘桃符，貼春牌，祭祀祖宗。遇夜則備迎神香花供物，以祈新歲之安。
Đông Kinh mộng hoa lục ghi đêm trừ tịch: «Quây quanh lò mà ngồi, đến sáng không ngủ, gọi là thủ tuế»[9].
圍爐團坐，達旦不寐，謂之「守歲」。
07Hỏi – đáp
Tháng Chạp không có ngày 30 thì cúng tất niên ngày nào?
Cúng vào ngày cuối cùng của năm âm lịch, tức 29 tháng Chạp. Năm Bính Ngọ tháng Chạp chỉ có 29 ngày, nên ngày cúng là thứ Sáu 05/02/2027, ngày Ất Mão. Hôm sau, 06/02/2027, là mùng 1 Tết Đinh Mùi.
Miền Bắc có cúng tất niên riêng không?
Theo Báo Pháp luật, miền Bắc thường không có lễ tất niên riêng mà cúng vào đêm giao thừa, còn miền Nam thường cúng buổi sáng rồi cả nhà ăn trưa. Wikipedia tiếng Việt lại ghi lễ thường cúng chiều hoặc tối. Mỗi nhà theo nếp quê mình.
Cúng tất niên có cần đốt nhiều vàng mã không?
Không cần. Bài nghiên cứu đăng trên trang di sản Hội An cho rằng đốt nhiều vàng mã là xu hướng làm lệch ý nghĩa ban đầu của lễ, lại gây lo ngại về môi trường và an toàn cháy nổ. Lễ vật gia đình Hội An ghi trong nguồn gồm cơm, canh, các món ăn, trà, rượu, trầu cau, trái cây, bánh mứt, giấy tiền.
Cúng tất niên cho quán, cửa hàng và lời khấn
Quán, cửa hàng, công ty cúng tất niên thế nào?
Ở Huế, cửa hàng, quán xá, chợ, công ty, xí nghiệp đều cúng tất niên, có nơi đặt bàn thờ ngay bên hè phố. Ở Hội An, hộ buôn bán thường cúng từ 20 tháng Chạp. Mâm lễ và cách bày cho từng cơ sở thì nguồn đã kiểm không ghi: Viện xem riêng.
Văn khấn tất niên gồm những ý gì?
Các nguồn đã kiểm không chép bài khấn mẫu, nên Viện không đăng bài tự soạn. Lời khấn cần hợp gia cảnh và các bàn thờ trong nhà. Viện hướng dẫn riêng qua điện thoại hoặc Zalo; ai muốn tự làm thì học khoá Nghi Lễ của Viện.
Nguồn tham khảo
- Thái Thị Liễu Chi, «The traditional beauty of the year-end offering ceremony (Tất niên)», Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hoá Hội An. Bài gốc.
- Wikipedia tiếng Việt, mục «Tất niên». Trang mục.
- Báo Pháp luật, «Cúng tất niên mời ông bà về ăn Tết, ngày giao thừa cần chuẩn bị những gì». Bài gốc.
- Báo Đại biểu Nhân dân, «Nghi lễ và thực hành nghi lễ cổ truyền dịp Tết» (dẫn sách «Thờ cúng cổ truyền Việt Nam – Nghi lễ và thực hành nghi lễ» của Quách Trọng Trà). Bài gốc.
- VOV, «Ăn Tết kiểu Huế» (29/01/2020, trích sách «Tết đoàn viên»). Bài gốc.
- Lễ Ký 禮記, Đới Thánh 戴聖 biên, đời Hán; thiên Giao Đặc Sinh 郊特牲. Bản Wikisource.
- Phong tục thông nghĩa 風俗通義, Ứng Thiệu 應劭, đời Hán; quyển 8, thiên Tự điển 祀典, tờ 8b–9a. Bản Kanripo KR3j0081.
- Kinh Sở tuế thời ký 荊楚歲時記, Tông Lẫm 宗懍 thời Nam Lương soạn, Đỗ Công Chiêm 杜公瞻 thời Tuỳ chú. Bản Wikisource.
- Đông Kinh mộng hoa lục 東京夢華錄, Mạnh Nguyên Lão 孟元老, 10 quyển, viết đời Nam Tống nhớ lại kinh thành Biện Lương thời Bắc Tống; quyển 10, mục «十二月» và «除夕». Bản Wikisource.
- Mộng Lương lục 夢粱錄, Ngô Tự Mục 吳自牧, Nam Tống, 20 quyển; quyển 6, mục «除夜». Bản Wikisource.
Ngày âm dương, can chi ngày và giờ hoàng đạo trong Bảng 1–3 lấy từ bộ lịch của Viện (múi giờ Việt Nam), cùng bộ lịch của công cụ xem ngày tốt xấu. Chấm câu chữ Hán trích từ bản Kanripo do Viện thêm; bản Wikisource của Mộng Lương lục in 雲, 凈 (dị thể của 云, 淨). Phong tục mỗi vùng mỗi khác: chỗ nguồn nói khác nhau, Viện nêu đủ các bên.
