Quẻ Thuần Kiền (quẻ 1) là gì? Lời Thoán, Tượng, bốn đức và sáu hào theo Kinh Dịch

01Quẻ Thuần Kiền là quẻ số mấy, gồm những hào nào?

Thuần Kiền là quẻ thứ nhất của Chu Dịch, gồm quái Kiền ở dưới và quái Kiền ở trên, nên cả sáu hào đều là hào dương (vạch liền).^[1]

乾第一　䷀乾下乾上

Bản Chu Dịch ghi: «Kiền, thứ nhất. Dưới Kiền, trên Kiền». Thuyết quái viết «Kiền là trời» (乾為天)^[3].

Cách gọi tên sáu hào quẻ Thuần Kiền

Chu Hy giải: vạch quẻ vẽ từ dưới lên, nên hào dưới cùng gọi là Sơ; hào trên cùng gọi là Thượng. Số dương thì chín là già, bảy là non; già thì biến, non thì không, nên hào dương gọi là Cửu^[2].

初九者卦下陽爻之名凡卦畫者自下而上故以下爻為初陽數九為老七為少老變而少不變故謂陽爻為九
上者最上一爻之名

Tên hào do Viện dựng bằng code từ hai quái Kiền, rồi đối chiếu với bản Kanripo của quẻ^[1]. Cách tra một hào:

1. Đếm vạch từ dưới lên, vạch dưới cùng là số 1.
2. Tìm số ấy trong Bảng 1 để biết tên hào.
3. Đọc lời hào, lời Tiểu Tượng và lời giảng của hào ấy ở Bảng 3a hoặc 3b (phần 04).

02Lời Thoán và Tượng quẻ Thuần Kiền nói gì?

Lời quẻ chỉ có bốn chữ Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh; Thoán khen đức Nguyên là chỗ muôn vật bắt đầu; Tượng dạy người quân tử tự cường không nghỉ.

Lời quẻ, Chu Hy gọi là thoán từ của Văn Vương, viết: «Kiền: Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh»^[1]. Thoán truyện giảng rộng lời ấy như sau.

乾：元亨，利貞。

Đại Tượng quẻ Thuần Kiền: trời đi mạnh, quân tử tự cường

Đại Tượng viết: «Trời vận hành mạnh mẽ; người quân tử theo đó tự cường không nghỉ»^[1].

《象》曰：天行健，君子以自強不息。

03Bốn đức Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh nghĩa là gì?

Theo Văn ngôn, Nguyên là đứng đầu điều thiện, Hanh là chỗ hội điều đẹp, Lợi là hoà với nghĩa, Trinh là cốt cán của việc.^[1] Bảng 2 đặt cách đọc của Văn ngôn và của Chu Hy cạnh nhau.

《文言》曰：「元」者、善之長也，「亨」者、嘉之會也，《利》者、義之和也，「貞」者、事之幹也。君子體仁足以長人，嘉會足以合禮，利物足以和義，貞固足以幹事。君子行此四德者，故曰「乾、元、亨、利、貞」。

Chu Hy đọc bốn chữ của quẻ Thuần Kiền thành lời đoán

Chu Hy viết: Nguyên là lớn, Hanh là thông, Lợi là nên, Trinh là chính mà bền. Văn Vương cho rằng đạo Kiền thông lớn mà chính đến tột. Vì thế bói được quẻ này mà sáu hào đều không động thì được thông lớn, nhưng phải lợi ở chỗ chính và bền mới giữ được trọn về sau^[2].

元大也亨通也利冝也貞正而固也文王以為乾道大通而至正故於筮得此卦而六爻皆不變者言其占當得大通而必利在正固然後可以保其終也

Hai cách đọc cùng có nguồn: Văn ngôn nói bốn đức, Chu Hy nói lời đoán. Viện nêu cả hai, không tự gộp làm một.

04Sáu hào quẻ Thuần Kiền từ Tiềm long đến Kháng long đọc thế nào?

Sáu hào là sáu bậc của rồng: ẩn thì chớ dùng, hiện ở ruộng, hăng hái mà lo, nhảy ở vực, bay trên trời, lên quá cao thì có ăn năn.

Tiềm long là rồng ẩn (hào Sơ), Kháng long là rồng lên quá cao (hào Thượng). Tìm hào bạn gặp, đọc lần lượt lời hào, Tiểu Tượng, lời giảng^[1][2].

Hình 1: sáu bậc của rồng, từ rồng ẩn đến rồng lên quá cao

Ba hào dưới quẻ Thuần Kiền: Sơ Cửu, Cửu Nhị, Cửu Tam

初九：潛龍勿用。九二：見龍在田，利見大人。九三：君子終日乾乾，夕惕若厲。无咎。
「潛龍勿用」、陽在下也。「見龍在田」、德施普也。「終日乾乾」、反復道也。
龍、德而隱者也。不易乎世，不成乎名
九二剛健中正出潜離隱澤及於物物所利見故其𧰼為見龍在田其占為利見大人
九陽爻三陽位重剛不中居卜之上乃危地也然性體剛健有能乾乾惕厲之象故其占如此
言能憂懼如是則雖處危地而无咎也

Ba hào trên quẻ Thuần Kiền: Cửu Tứ, Cửu Ngũ, Thượng Cửu

九四：或躍在淵，无咎。九五：飛龍在天，利見大人。上九：亢龍，有悔。
「或躍在淵」、進「无咎」也。「飛龍在天」、「大人」造也。「亢龍有悔」、盈不可久也。
九陽四隂君上之下改革之際進退未定之時也故其𧰼如此其占能隨時進退則无咎也
剛健中正以君尊位如以聖人之德居聖人之位故其𧰼如此
陽極於上動必有悔

Dụng Cửu: khi cả sáu hào đều động

Sau sáu hào, quẻ Kiền có thêm câu Dụng Cửu: «Thấy bầy rồng không con nào đứng đầu, tốt». Tiểu Tượng giải: đức trời không thể làm đầu^[1]. Chu Hy giảng: phàm bói được hào dương đều dùng số chín chứ không dùng số bảy, đó là lệ chung cho 192 hào dương của các quẻ. Vì quẻ này thuần dương và đứng đầu nên nêu ra ở đây; gặp quẻ này mà sáu hào đều động thì đoán theo câu ấy^[2].

用九：見群龍无首，吉。
「用九」、天德不可為首也。
用九言几筮得陽爻者皆用九而不用七蓋諸卦百九十二陽爻之通例也以此卦純陽而居首故於此發之聖人因繫之辭使遇此卦而六爻皆變者即此占之蓋六陽皆變剛而能柔吉之道也

05Quẻ Thuần Kiền khác quẻ Thuần Đoài ra sao?

Thuần Đoài là quẻ 58, khác Thuần Kiền ở hào Tam và hào Thượng: hai hào này của Đoài là hào âm, còn của Kiền là hào dương.^[4]

Lời quẻ Đoài chỉ có «Hanh. Lợi Trinh», thiếu chữ Nguyên. Thoán viết: «Đoài là vui. Cứng ở giữa mà mềm ở ngoài. Vui mà lợi ở chính bền, nên thuận với trời mà ứng với người». Tượng viết: «Hai đầm liền nhau là Đoài; người quân tử theo đó cùng bạn bè giảng tập»^[4]. Hai hào âm của Đoài là Lục Tam và Thượng Lục, nguyên văn chép ngay dưới.

兌第五十八　䷹兌下兌上
兌：亨。利貞。《彖》曰：兌、說也。剛中而柔外。說以「利貞」，是以順乎天而應乎人。
《象》曰：麗澤，兌。君子以朋友講習。
六三：來兌，凶。上六：引兌。

Bảng so quẻ Thuần Kiền với quẻ Thuần Đoài

Cột hào do Viện tính bằng code từ hai quái đơn, khớp với tên hào trong bản Kanripo^[1][4]. Thuyết quái ghi Kiền là trời nên gọi là cha; Đoài là lần cầu thứ ba mà được gái nên gọi là con gái út^[3].

乾、健也，坤、順也，震、動也，巽、入也，坎、陷也，離、麗也，艮、止也，兌、說也。
乾、天也，故稱乎父。
兌三索而得女，故謂之少女。
乾為天，為圜，為君，為父，為玉，為金，為寒，為冰，為大赤，為良馬，為老馬，為瘠馬，為駁馬，為木果。
兌為澤，為少女，為巫，為口舌，為毀折，為附決。

Số Mai Hoa của Kiền và Đoài

Sách Mai Hoa Dịch Số (đề tác giả Thiệu Ung) ghi số Tiên thiên: Kiền 1, Đoài 2. Về phương vị Hậu thiên, sách ghi Kiền ở Tây Bắc, Đoài ở Tây, cả hai thuộc Kim^[5]. Trang Wikisource không ghi ấn bản gốc của sách.

乾一、兌二、離三、震四、巽五、坎六、艮七、坤八。此先天橫圖八卦之定數也。
乾西北屬金，坎北屬水，艮東北屬土，震東屬木，巽東南屬木，離南屬火，坤西南屬土，兌西屬金。此為後天之方位也。