Gieo quẻ Kinh Dịch: bảng tra 64 quẻ và các bước gieo, đọc quẻ

0164 quẻ Kinh Dịch gồm những quẻ nào?

64 quẻ là 64 cách chồng hai quái lên nhau: một quái ở dưới, một quái ở trên, thành quẻ sáu hào. Tám quái (八卦, tám quẻ ba hào) chồng đôi thì được 8 × 8 = 64 quẻ. Hệ từ viết điều này ngay đầu thiên hạ^[1].

Tám quái từ đâu ra, Hệ từ thượng ghi: «Dịch có Thái cực, sinh ra hai nghi. Hai nghi sinh bốn tượng. Bốn tượng sinh tám quái.»^[1] Tượng (象, hình ảnh tượng trưng) của từng quái lấy theo thiên Thuyết quái; vạch của từng quái suy từ câu «Chấn cầu lần thứ nhất mà được trai…» cùng thiên^[1].

Đủ tên 64 quẻ có ở Bảng 3 (phần 02); Bảng 2 dưới đây xếp theo thứ tự Chu Dịch, kèm hình quẻ và chữ Hán. Thứ tự này là thứ tự thiên Tự quái giảng, mở đầu: «Có trời đất rồi muôn vật mới sinh… nên tiếp theo là quẻ Truân»^[1]. Số, quẻ dưới, quẻ trên đọc từ dòng đầu từng quẻ trong bản số; tên Hán-Việt theo cách gọi quen dùng^[6].

Hai chỗ chữ khác: bản số đề quẻ 29 là «習坎» (Tập Khảm), nhiều nơi chỉ ghi «坎»; quẻ 25 bản số viết «无妄», nơi khác viết «無妄». Tên Hán-Việt vẫn là Khảm và Vô Vọng.

Muốn đọc thêm về nguồn gốc bộ sách, xem bài Kinh Dịch là gì và Kinh Dịch sơ lược.

02Biết quẻ dưới, quẻ trên thì tra tên quẻ thế nào?

Tìm hàng là quẻ dưới, cột là quẻ trên trong Bảng 3; ô gặp nhau cho số và tên quẻ.

1. 1Chia sáu hào làm haiBa hào dưới (hào 1, 2, 3) là quẻ dưới; ba hào trên (hào 4, 5, 6) là quẻ trên. Hào 1 ở dưới cùng.
2. 2Đổi ba hào ra tên quáiSo với cột vạch của Bảng 1. Ví dụ dương, âm, âm (100) là Chấn.
3. 3Tra Bảng 3Hàng quẻ dưới gặp cột quẻ trên. Xem hình và chữ Hán ở Bảng 2.

Ví dụ: gieo được sáu hào, từ dưới lên là dương, âm, âm, âm, dương, âm. Ba hào dưới 100 là Chấn, ba hào trên 010 là Khảm. Hàng Chấn gặp cột Khảm: quẻ 3 Truân. Bản số Chu Dịch ghi đúng như vậy ở đầu quẻ Truân: «dưới Chấn, trên Khảm»^[1]. Thứ tự cột của bảng chỉ để dễ tra, không phải thứ tự của sách nào.

03Gieo quẻ Kinh Dịch là gì, làm như thế nào?

Gieo quẻ là lập ra một quẻ sáu hào để hỏi việc sắp làm; phép gốc trong Chu Dịch dùng 49 que cỏ thi. Hệ từ viết người quân tử khi ở yên thì xem tượng mà nghiền lời, khi hành động thì xem biến mà nghiền lời đoán^[1]. Phép đếm que cũng ở trong Hệ từ:

Hệ từ nói tiếp: «mười tám biến thành quẻ»^[1]. Chu Hy viết rõ từng động tác trong thiên Phệ nghi (筮儀, nghi thức bói cỏ thi): «cứ ba biến thành một hào»^[2]. Các bước dưới đây theo đúng thiên ấy.

十有八變而成卦 · 如是毎三變而成爻

Các bước gieo cỏ thi

1. 1Chuẩn bịNăm mươi que cỏ thi, chỗ ngồi sạch sẽ. Người gieo rửa tay, áo mũ chỉnh tề, đốt hương, khấn nêu tên mình và việc muốn hỏi^[2].
2. 2Bỏ ra một queRút một que trả vào hộp, còn 49 que.
3. 3Chia đôiHai tay chia 49 que làm hai phần, đặt bên trái và bên phải.
4. 4Gác mộtLấy một que bên phải kẹp vào ngón út tay trái.
5. 5Đếm từng bốn, kẹp số dưĐếm phần bên trái từng bốn que, số dư (1, 2, 3 hoặc 4) kẹp vào kẽ ngón áp út. Làm như vậy với phần bên phải, kẹp vào kẽ ngón giữa. Que gác và que kẹp cộng lại: biến thứ nhất được 5 hoặc 9^[2].
6. 6Làm thêm hai biếnGom số que đã đếm, làm lại bước 3 đến 5. Biến thứ hai và thứ ba, que gác cộng que kẹp được 4 hoặc 8^[2].
7. 7Ra một hào, lặp sáu lầnCộng que gác, que kẹp của ba biến, tra Bảng 4 ra hào. Hào đầu tiên ghi ở dưới cùng. Đủ sáu hào (mười tám biến) là thành quẻ, rồi tra tên ở Bảng 3.

Số hào là số que đã đếm chia 4. Khả năng ra do Viện tính lại bằng code từ chính câu của Phệ nghi: biến thứ nhất «lẻ ba phần, chẵn một phần», hai biến sau «lẻ và chẵn mỗi bên hai phần»^[2].

掛扐三竒合十三䇿則過揲三十六䇿而為老陽

04Gieo xong, đọc quẻ thế nào?

Đếm số hào động (hào 9 và 6), rồi đọc lời theo Bảng 5. Sách Dịch học khải mông thông thích của Hồ Phương Bình chú: hào 9 là lão dương biến thành âm, hào 6 là lão âm biến thành dương; hào 7, 8 không biến^[3].

用九用六者變卦之凡例也

1. 1Ghi quẻ gốcSáu hào vừa gieo, tra tên ở Bảng 3.
2. 2Lập quẻ biếnĐổi hào 9 thành hào âm, hào 6 thành hào dương, giữ nguyên hào 7, 8. Tra tên quẻ mới ở Bảng 3.
3. 3Đọc theo số hào độngXem Bảng 5.

* Hai dòng có dấu sao, chính sách ghi: «kinh truyện không có chữ nào nói, nay suy theo lệ thì nên như thế»^[3]. Cột số quẻ biến lấy từ lời chú của Hồ Phương Bình («một hào biến có sáu quẻ»…); cột khả năng gặp do Viện tính bằng code, mỗi hào có 1/4 khả năng là hào động^[3].

凡卦六爻皆不變則占本卦彖辭 · 一爻變則以本卦變爻辭占

05Cách gieo quẻ Kinh Dịch online như thế nào?

Mở công cụ gieo quẻ Kinh Dịch của Viện, chọn việc muốn hỏi và cách gieo, bấm gieo là ra quẻ.

1. 1Chọn việc muốn hỏiCông cụ có sẵn danh mục việc để chọn.
2. 2Chọn cách gieoGieo đồng xu: bấm sáu lần, mỗi lần ba đồng, hào lập từ dưới lên, có thể ra nhiều hoặc không có hào động. Gieo theo giờ: dùng số âm lịch của năm, tháng, ngày, giờ, luôn ra đúng một hào động. Hoặc gieo theo phút.
3. 3Xem kết quảCông cụ cho quẻ chính, quẻ biến và phần luận 64 quẻ, 384 hào; cần đăng nhập để xem luận.

Bài này không giảng phép gieo theo giờ vì Viện chưa đối chiếu được bản gốc của phép ấy. Ai muốn học bốc quẻ, đọc quẻ theo Mai Hoa thì có khoá Mai Hoa Dịch Số (PT-ML304), dự kiến quý 3 năm 2027, xem ở lịch khai giảng.

Gieo đồng xu khác gieo cỏ thi ở đâu?

Đời Tống đã có người gieo bằng ba đồng tiền thay việc đếm cỏ thi, và Chu Hy chê phép này «không xét hết được các biến»^[5]. Trình Huýnh cùng đời viết đồng tiền «tuy vừa cân bằng nhưng không phải nghĩa dương dư âm thiếu»^[4]. Hai câu này là lời sách chê phép đồng tiền, Viện dẫn để bạn biết, không phải lời khuyên dùng.

今人以三錢當揲蓍不能極其變

或以錢寓多少之數雖適平而非陽饒陰乏之義

Với đồng tiền, lão dương và lão âm ra ngang nhau; với cỏ thi, lão dương ra gấp ba lão âm. Cột đồng tiền giả định mỗi đồng thay một lần «ít hay nhiều», hai mặt bằng khả năng. Khả năng một hào là hào động thì hai phép như nhau: 1/4.

06Gieo quẻ Kinh Dịch hỏi việc có đúng cách không?

Đúng cách là hỏi một việc rõ ràng, ngay thẳng, theo dạng «nên hay không», và chỉ hỏi một lần. Bốn điều sau đều lấy từ sách.

1. 1Nói thẳng việc muốn hỏiPhệ nghi ghi người nhờ bói «nói thẳng việc muốn hỏi»^[2].
2. 2Hỏi dạng nên hay khôngLời khấn mẫu của Chu Hy: «nay vì việc… như thế, chưa biết nên hay không, xin đem điều ngờ hỏi thần linh»^[2].
3. 3Chỉ hỏi một lầnLời quẻ Mông: bói lần đầu thì bảo cho, hỏi đi hỏi lại là nhờn, nhờn thì không bảo^[1].
4. 4Việc phải ngay thẳngSách dẫn chuyện Nam Khoái: sắp làm phản mà bói được lời «váy vàng, cả tốt», cho là rất tốt. Tử Phục Huệ Bá nói: «Việc trung tín thì được, không thì ắt hỏng.» Sau Khoái quả thất bại^[3].

忠信之事則可不然必敗