Văn khấn giỗ bà cô, ông mãnh đọc thế nào và thờ ở đâu? Viện đối chiếu với sách Gia Lễ và Lễ Ký, đưa ra bảng tra, các bước khấn và lời chúc ngày giỗ để gia đình làm được ngay.
Điểm chính
- Ông mãnh là người đàn ông nhiều tuổi chết khi chưa vợ; bà cô là người phụ nữ chưa chồng, hoặc đang tuổi lấy chồng mà chết[8].
- Sách cổ không dùng tên «bà cô, ông mãnh». Sách gọi người chết trẻ là «thương» (殤) và người lớn không con là «vô hậu giả» (無後者).
- Người mất được thờ kèm bên vị tổ cùng hàng bậc của mình, ví dụ anh em thờ kèm bên ông, con cháu thờ kèm bên cha[1].
- Cần làm cho đúng nhà mình (bàn thờ, nghi thức): Viện xem riêng, gọi 07.6264.1331.
01Bà cô, ông mãnh là ai?
Ông mãnh là người đàn ông nhiều tuổi chết khi chưa vợ. Bà cô là người phụ nữ nhiều tuổi chưa chồng, hoặc đang tuổi lấy chồng mà chết. Đó là nghĩa ghi trong từ điển tiếng Việt[8].
Sách cổ gọi người mất trẻ, mất không con là gì?
Sách lễ chữ Hán không có tên «bà cô, ông mãnh». Viện đối chiếu với hai khái niệm gần nhất. Một là «thương» (殤), người chết khi chưa thành người lớn. Hai là «bàng thân chi vô hậu giả», tức người thân bàng hệ không có người nối dõi. Gia Lễ chép phép thờ hàng này ở chương từ đường[1]:
旁親之無後者以其班祔
Lời họ Dương chép ở phần Phụ lục Gia Lễ giải thêm: vị thờ kèm là bàng thân không người nối dõi và người vai dưới, nhỏ tuổi mất trước[4].
Sách Nghi Lễ chú sớ chia người chết trẻ làm bốn bậc theo tuổi[6]. Gia Lễ chép cùng phân bậc ấy[2]:
年十九至十六為長殤十五至十二為中殤十一至八嵗為下殤不滿八嵗以下為無服之殤
Gia Lễ còn ghi: «Con trai đã lấy vợ, con gái đã hứa gả đều không tính là chết trẻ»[2]. Lễ Ký nói con trai đã làm lễ đội mũ, con gái đã làm lễ cài trâm thì không còn tính là chết trẻ[7].
男子已娶女子許嫁皆不為殤
Bảng tra tuổi mất của bà cô, ông mãnh và thời hạn thờ
Tìm tuổi người mất ở cột trái, đọc sang cột phải để biết sách cho tế đến đời nào. Thời hạn lấy theo lời Trình Tử mà Gia Lễ dẫn làm phép[1].
| Tuổi mất (theo sách) | Sách gọi | Tế đến bao giờ |
|---|---|---|
| Dưới 8 tuổi | Vô phục chi thương (không để tang) | Không tế |
| 8–11 tuổi | Hạ thương | Hết đời cha mẹ của người mất |
| 12–15 tuổi | Trung thương | Hết đời anh em (bản số khuyết chữ, Viện chỉ nói ý) |
| 16–19 tuổi | Trưởng thương | Hết đời con của anh em |
| Đã thành người lớn, không con | Người không người nối dõi | Hết đời cháu của anh em |
程子曰無服之殤不祭下殤之祭終父母之身……長殤之祭終兄弟之子之身成人而無後者其祭終兄弟之孫之身
02Bà cô, ông mãnh thờ ở bàn thờ nào?
Theo Gia Lễ, bà cô, ông mãnh được thờ kèm (祔, phụ) bên vị tổ cùng hàng trên bàn thờ tổ tiên, quay mặt hướng tây.[1]
Thờ kèm bên vị tổ nào?
Xác định người mất gọi người đứng thờ là gì, rồi tra bảng dưới. Bảng dịch từ lời chú dưới câu «thờ kèm theo hàng bậc» của Gia Lễ[1].
| Người mất là | Thờ kèm bên | Hướng mặt |
|---|---|---|
| Ông bà bác, ông bà chú (anh em của ông) | Cụ kỵ (cao tổ) | Quay tây |
| Bác, chú và vợ của bác, chú (anh em của cha và vợ họ) | Cụ (tằng tổ) | Quay tây |
| Vợ; anh em; vợ của anh em | Ông (tổ) | Quay tây |
| Con, cháu (con của anh em) | Cha | Quay tây |
伯叔祖父母祔於高祖伯叔父母祔於曽祖妻若兄弟若兄弟之妻祔於祖子姪祔於父皆西向
Dãy thờ kèm phía đông khi tế
Khi tế, Gia Lễ dặn đặt các vị thờ kèm ở dãy phía đông, quay mặt về tây, bậc trên ở phía bắc[3].
祔位皆於東序西向北上
Bà cô, ông mãnh được thờ ở nhà ai?
Lễ Ký ghi lời Khổng Tử: người chết trẻ và người không người nối dõi thì tế ở nhà tông tử, tức nhà con trưởng dòng chính[9]. Thiên Tang phục tiểu ký nói con thứ không tế hàng này; họ «theo tổ mà được thờ ăn kèm»[7].
Trích Lễ Ký
«Người chết trẻ và người không có người nối dõi theo tổ mà được thờ ăn kèm.»
殤與無後者從祖祔食
Sách đã kiểm chỉ nói phép thờ kèm như trên. Nhà ở ngày nay bố trí ra sao cho hợp thì tuỳ từng căn: nhờ Viện xem riêng hoặc nhắn Zalo.
03Văn khấn giỗ bà cô, ông mãnh gồm những gì?
Theo Gia Lễ, văn khấn ngày giỗ gồm hai lời: lời cáo mời thần chủ ra chỗ tế, và lời chúc khi dâng lễ. Với bàng thân, lời chúc là «Ngày huý lại đến, khôn xiết cảm thương».[3]
Các bước khấn ngày giỗ theo Gia Lễ
- Bày một vị. Ngày giỗ chỉ bày một vị, tức vị của người được giỗ[3].
- Cáo mời thần chủ. Đọc: «Nay nhân ngày huý xa của (vai vế, chức tước nếu có) phủ quân, dám xin thần chủ ra chính tẩm, kính bày lòng truy mộ.»
- Dâng lễ, đọc chúc. Với bà cô, ông mãnh, đọc: «Ngày huý lại đến, khôn xiết cảm thương.»
Chỗ «vai vế» là cách người đứng thờ gọi người mất (chú, cô, anh, em…). Hai lời gốc trong Gia Lễ, mục Kỵ nhật (ngày giỗ)[3]:
今以某親某官府君逺諱之辰敢請神主出就正寢恭伸追慕
旁親云諱日復臨不勝感愴
Trong lời gốc, «某親» là vai vế, «某官» là chức tước. Muốn có bài khấn viết sẵn cho đúng tên, vai vế người mất nhà mình: liên hệ Viện. Cách làm giỗ đầu cho anh, em trai có ở bài văn khấn giỗ đầu anh trai, em trai.
04Văn khấn giỗ ông bà tổ tiên khác gì?
Khác ở lời chúc: giỗ tổ tiên khấn «khôn xiết mãi nhớ», giỗ cha mẹ đổi thành «ơn như trời cao không cùng», còn giỗ bàng thân chỉ khấn «khôn xiết cảm thương».[3]
| Giỗ ai | Lời chúc | Sau khi đọc chúc |
|---|---|---|
| Ông bà tổ tiên | «Năm tháng đổi dời, ngày huý lại đến, nhớ người xa theo thời, khôn xiết mãi nhớ.» | Sách không ghi khóc |
| Cha mẹ | Đổi «khôn xiết mãi nhớ» thành «ơn như trời cao không cùng» | Chủ nhân trở xuống khóc hết lòng thương |
| Bà cô, ông mãnh (bàng thân) | «Ngày huý lại đến, khôn xiết cảm thương.» | Sách không ghi khóc |
嵗序流易諱日復臨追逺感時不勝永慕考妣改不勝永慕為昊天罔極旁親云諱日復臨不勝感愴
Trình tự giỗ ông bà, cha mẹ có ở bài cách cúng giỗ ông bà, cha mẹ; số chén trên bàn thờ xem bài cúng giỗ bàn thờ mấy chén.
Ngày tế chung, bà cô, ông mãnh được khấn thế nào?
Trong lễ tế bốn mùa, lời cáo nêu tên vị thờ kèm sau chính vị, với chữ «祔食», tức «được thờ ăn kèm»[3]. Còn khi cáo việc trong nhà, Gia Lễ ghi «cáo chính vị, không cáo vị thờ kèm»[1].
以某親某官府君某親某封某氏祔食
告正位不告祔位
05Ra mộ bà cô, ông mãnh thì khấn thế nào?
Gia Lễ cho một lời chúc tảo mộ dùng chung: nêu «mộ của» người mất, rồi khấn «khí tiết đổi dời, mưa móc đã thấm, trông quét nấm mồ, khôn xiết cảm mộ».[3]
Trích Gia Lễ
«Mộ của (vai vế, chức tước) phủ quân. Khí tiết đổi dời, mưa móc đã thấm, trông quét nấm mồ, khôn xiết cảm mộ.»
某親某官府君之墓氣序流易雨露既濡瞻掃封塋不勝感慕
Lời đầy đủ khi ra đồng, ra nghĩa trang có ở bài văn khấn tảo mộ ngoài đồng. Việc mồ mả thuộc Âm trạch: chọn ngày giờ, nghi thức an táng, cải táng thì dùng dịch vụ Xem tang lễ · nghi thức của Viện.
Cần hỏi riêng cho mộ, cho bàn thờ bà cô, ông mãnh nhà mình: gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo. Trao đổi ban đầu không tính phí.
Nhờ Viện xem riêng06Hỏi – đáp
Con trai đã lấy vợ rồi mất có gọi là ông mãnh không?
Không. Theo từ điển, ông mãnh là người đàn ông chết khi chưa vợ. Gia Lễ cũng ghi con trai đã lấy vợ, con gái đã hứa gả đều không tính là chết trẻ. Lễ Ký thì nói con trai đã làm lễ đội mũ là không còn tính là chết trẻ.
Trẻ mất khi chưa đủ tám tuổi có làm giỗ không?
Sách gọi trẻ dưới tám tuổi là «vô phục chi thương», tức người chết trẻ không phải để tang. Lời Trình Tử mà Gia Lễ dẫn làm phép ghi rõ: hàng này không tế. Từ tám đến mười một tuổi thì tế đến hết đời cha mẹ của trẻ.
Cáo việc nhà với tổ tiên có phải khấn cả bà cô, ông mãnh không?
Theo Gia Lễ thì không. Khi cáo việc ở từ đường, sách ghi chỉ cáo chính vị, không cáo vị thờ kèm. Riêng lễ tế bốn mùa thì lời cáo có nêu tên vị thờ kèm, với chữ «được thờ ăn kèm».
Con thứ thờ bà cô, ông mãnh và dịch vụ của Viện
Con thứ có được thờ bà cô, ông mãnh không?
Lễ Ký ghi con thứ không tế người chết trẻ và người không người nối dõi. Việc tế hàng này đặt ở nhà tông tử, tức nhà con trưởng dòng chính, và người mất theo tổ mà được thờ ăn kèm. Nhà đã chia ở riêng thì hỏi Viện để xét cho đúng trường hợp.
Viện giúp được gì về tang lễ, mộ phần?
Dịch vụ Xem tang lễ · nghi thức của Viện gồm chọn ngày giờ, hướng dẫn nghi thức an táng và hướng dẫn cải táng theo phong tục. Giá báo sau khi trao đổi, lần trao đổi ban đầu không tính phí. Đặt qua trang liên hệ, số 07.6264.1331 hoặc Zalo.
Nguồn tham khảo
- Gia Lễ 家禮 (năm quyển, bản cũ đề Tống Chu Hy soạn; Tứ khố đề yếu cho là không phải của Chu Hy, nhưng đời Nguyên, Minh quen dùng nên vẫn chép giữ), quyển 1 «通禮» (Thông lễ), chương Từ đường, tờ 2a–2b và 5b, bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1d0089.
- Gia Lễ 家禮, quyển 4 «喪禮» (Tang lễ), tờ 14b, bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1d0089.
- Gia Lễ 家禮, quyển 5 «祭禮» (Tế lễ): mục Tứ thời tế tờ 2a, 3a; mục Kỵ nhật 忌日 tờ 13a–13b; mục Mộ tế 墓祭 tờ 14b, bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1d0089.
- Gia Lễ 家禮, «附録» (Phụ lục), lời họ Dương, tờ 2a. Bản Kanripo KR1d0089.
- Gia Lễ 家禮, «提要» (Tứ khố toàn thư đề yếu), tờ 1a và 5a. Bản Kanripo KR1d0089.
- Nghi Lễ chú sớ 儀禮注疏 (Hán Trịnh Huyền chú, Đường Giả Công Ngạn sớ), quyển 11 «喪服第十一» (Tang phục), tờ 64b, bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1d0028.
- Lễ Ký 禮記, thiên «喪服小記» (Tang phục tiểu ký), tờ 26a và 29a. Bản Kanripo KR1d0052.
- Wiktionary tiếng Việt, mục «ông mãnh» và mục «bà cô».
- Lễ Ký 禮記, thiên «曾子問» (Tăng Tử vấn), lời Khổng Tử, tờ 32b. Bản Kanripo KR1d0052.
Sách cổ không dùng chữ «bà cô, ông mãnh»; bài đối chiếu với «thương» (殤) và «bàng thân không người nối dõi». Chữ Hán chép liền theo bản số Kanripo, không chấm câu. Lời Việt trong «» là bản dịch của Viện.
