Mộ gió là gì? Cách hiểu mộ rỗng, khi nào lập và việc cúng theo phong tục

01Mộ gió là gì?

Mộ gió là mộ không có thi thể dưới huyệt; người nhà đắp nấm mộ để tưởng nhớ người thân không tìm được xác.^[7]

Tên khác của mộ gió là mộ chiêu hồn, tức mộ lập sau lễ gọi hồn. Báo chí khi viết về đảo Lý Sơn cũng giải nghĩa gọn: mộ gió là mộ không có xác^[8]. Muốn biết huyệt của một ngôi mộ thật được hiểu thế nào trong sách cổ, xem bài huyệt mộ trong phong thuỷ âm trạch.

02Khi nào người ta lập mộ gió?

Người ta lập mộ gió khi người thân chết trên biển, trên sông, trong rừng sâu, đầm lầy hay ngoài chiến trận mà không tìm được thi thể.^[7]

Tra nhanh cho nhà bạn:

1. Người thân mất ở một trong năm nơi trên và không tìm được thi thể: đó là trường hợp người ta thường lập mộ gió.
2. Chưa rõ sống chết, hoặc sau này tìm được hài cốt: các nguồn đã kiểm không nói phải làm gì. Viện xem riêng.
3. Đã quyết lập mộ, cần chọn ngày làm lễ: dùng công cụ xem ngày của Viện để tra trước, rồi nhờ Viện xem kỹ.

Việc dời mộ thật có hài cốt là chuyện khác; xem bài bốc mộ ban đêm hay ban ngày.

03Làm mộ gió ở Lý Sơn gồm những việc gì?

Theo lời kể của hai bài báo, người Lý Sơn nặn hình nhân đất sét thay xác, làm lễ chiêu hồn gọi vong nhập vào hình nhân rồi đem chôn.^[8][9]

Vì sao Lý Sơn có nhiều mộ gió?

Ở Lý Sơn, nhiều lính Hoàng Sa và ngư dân chết trên biển, không tìm được xác, nên người dân lập mộ gió để thờ cúng^[8][9].

Sách Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn chép: «Ngày trước, họ Nguyễn có thiết lập đội Hoàng Sa gồm 70 suất, lấy người ở xã An Vĩnh bổ sung vào»^[11]. Về thời gian đi, hai nguồn ghi khác nhau: Wikipedia ghi tháng giêng nhận giấy sai dịch, tháng 8 về^[11]; báo Tuổi Trẻ ghi tháng Hai nhận lệnh^[10]. Viện để nguyên cả hai.

Lính Hoàng Sa mang theo «một đôi chiếu, bảy nẹp tre và bảy sợi dây mây» cùng thẻ bài ghi tên tuổi, quê quán, để đồng đội bó xác nếu chết trên biển^[10].

Các bước làm mộ gió theo lời kể ở Lý Sơn

1. Lấy đất sét ở núi Giếng Tiền; một bài báo kể có trộn bông gòn cho khỏi nứt^[8].
2. Làm xương bằng thân cây dâu tằm, gân bằng tơ, sườn bằng nhánh dâu chẻ; bài báo khác kể đàn ông 7 nhánh, đàn bà 9 nhánh mỗi bên^[9].
3. Quét lòng đỏ trứng gà lên hình nhân^[9].
4. Mặc áo cho hình nhân, đặt vào quan tài^[9].
5. Thầy cúng làm lễ chiêu hồn, gọi vong nhập vào hình nhân, rồi đem chôn^[8][9].

Cúng xong, người ta tin linh hồn đã về nhập hình nhân để an nghỉ, phù hộ người thân còn sống^[8]. Đây là tục ở Lý Sơn do báo chí kể lại, không phải cách làm chung cho mọi vùng.

Lễ khao lề thế và chuyện cai đội Phạm Quang Ảnh

Một bài báo kể: Cai đội Phạm Quang Ảnh cùng đội mất trên biển, vua Gia Long ra đảo làm lễ chiêu hồn; theo bài báo, tục mộ gió ở đây có gần 200 năm^[9]. Đó là lời kể của báo và dân đảo, tương truyền, không phải chép từ chính sử.

Lễ khao lề thế lính Hoàng Sa ở Lý Sơn được trao bằng công nhận di sản văn hoá sáng 28/4/2013^[12]. Lễ có thả thuyền và hình nhân để tưởng nhớ lính Hoàng Sa^[13].

04Sách cổ có chép chuyện chôn áo mũ thay xác không?

Có. Sử ký chép bề tôi Hoàng Đế chôn áo mũ của vua; Minh sử chép người nhà Sử Khả Pháp dùng áo bào, hốt chiêu hồn rồi chôn.

Sử ký của Tư Mã Thiên, đời Hán, kể Hán Vũ Đế về tế mộ Hoàng Đế ở Kiều Sơn và hỏi: «Ta nghe Hoàng Đế không chết, nay lại có mộ, là sao?» Có người đáp: «Hoàng Đế đã thành tiên lên trời, bề tôi chôn áo mũ của ngài»^[1].

吾聞黃帝不死，今有冢，何也？……黃帝已僊上天，群臣葬其衣冠。

Sử chép rõ đây là dùng áo bào, hốt để chiêu hồn rồi chôn. Sử không gọi chỗ này là 衣冠冢 (mộ áo mũ). Ngày nay người Việt gọi chung những mộ không có xác như thế là mộ gió.

05Có nên làm mộ gió không, sách xưa nói gì?

Sách xưa không thống nhất: Thông điển quyển 103 chép cả lời xin cấm chôn hồn lẫn lời bênh việc ấy. Viện thuật lại hai phía, không phán thay.^[5]

Lễ ký: chôn là để cất hình hài

Lễ ký, thiên Đàn Cung thượng, chép lời Quốc Tử Cao: «Táng là cất giấu. Cất giấu là muốn người ta không nhìn thấy. Cho nên áo đủ để che thân, quan bọc lấy áo, quách bọc lấy quan, đất bọc lấy quách»^[3].

國子高曰：葬也者，藏也。藏也者，欲人之弗得見也。是故衣足以飾身，棺周於衣，椁周於棺，土周於椁。

Thiên Đàn Cung hạ kể Diên Lăng Quý Tử chôn con, nói: «Xương thịt trở về đất là mệnh. Còn hồn khí thì không đâu không tới, không đâu không tới.» Khổng Tử khen là hợp lễ^[4].

骨肉歸復于土，命也。若魂氣則無不之也，無不之也。

Phía xin cấm chôn hồn trong Thông điển

Năm Kiến Vũ thứ 2 đời Tấn Nguyên Đế, Viên Khôi (袁瑰) dâng biểu xin cấm, cho rằng không có tang mà chôn, gọi hồn khí về, là lỗi về đức, trái về lễ^[5]. Năm Đại Hưng thứ 1, Hạ Tuần (賀循) bàn từ nay cấm hẳn.

胤無喪而葬，招幽魂氣，於德為愆義，於禮為不物。

• Tuân Tổ: «Người thời ấy nhớ vua nên chôn áo mũ, không phải chôn thần.» Con ông là Tuân Dịch thêm: chôn xong thì rước thần về làm lễ, nên chỗ ngồi trong mộ không có thần.
• Can Bảo: «Người chết thì thần nổi về trời, hình chìm về đất»; đóng đinh hồn vào quan tài thì cái tên «chôn hồn» gần như nghịch lẽ.
• Khổng Diễn: «Ý thánh nhân đặt ra việc chôn cất vốn chỉ để cất hình hài, không lấy việc yên hồn làm việc.»
• Dữu Úy Chi đời Tống: «Chôn để cất hình, miếu để cúng thần.»

時人思帝，葬其衣冠，非葬神也。

人死神浮歸天，形沉歸地。

聖人制殯葬之意，本以藏形而已，不以安魂為事。

葬以藏形，廟以饗神。

Phía bênh việc chiêu hồn táng

• Chu Sinh: «Hồn đường, bàn ghế chiếu ngồi bày ở huyệt, đâu chỉ để liệm xác, mà còn để làm yên thần.» Ông dẫn chuyện bề tôi Hoàng Đế chôn áo mũ của vua.
• Lý Vĩ vặn Khổng Diễn: chôn xong ba ngày lại tế ở mộ, vậy mộ không chỉ để cất hình.
• Công Sa Hâm: «Gọi hồn sao lại phải chôn? Ấy là con hiếu dốc lòng, tận nỗi thương mà thôi.»

魂堂几筵設於窆寢，豈唯斂屍，亦以寧神也。

招魂者何必葬乎，蓋孝子竭心盡哀耳。

Táng thư nói gì về hài cốt?

Táng thư, truyền là của Quách Phác (郭璞) đời Tấn, viết: «Người nhận thân thể từ cha mẹ; hài cốt gốc được khí thì thân con cháu được che chở»^[6].

人受體於父母，本骸得氣，遺體受廕。

Chỗ hay hiểu sai: lời chú Táng thư «không phải chôn xương, mà là chôn lòng người» đôi khi bị dẫn như thể ủng hộ mộ gió. Đó là lời chú, không phải chính văn. Câu trước bàn con nuôi, học trò có được phúc ấm không; câu sau nói đem di cốt cha mẹ chôn ở chỗ đất hội tụ, tức vẫn là chôn di cốt thật^[6]. Sách không bàn mộ không có xương.

非葬骨也，乃葬人之心也。

06Truyện «Mộ gió» của Nguyễn Ngọc Tư kể gì?

Truyện kể người chị mất đứa em trai tên Võ: em đi mua gạo rồi mất tích, không tìm thấy xác, và người chị sống tiếp với nỗi mất ấy.^[14]

Truyện đăng báo Tuổi Trẻ ngày 17/10/2010, dài 1.211 chữ. Chị 13 tuổi, em trai Võ nhỏ hơn hai tuổi, đi mua gạo ở tiệm bà Tư Mốt rồi mất tích. Nhà đặt ảnh em lên bàn thờ, gọi em về trong bữa cơm; cha trách chị. Về sau chị sống một mình, giữ nguyên nhà vườn. Cuối truyện có người tới hỏi về Võ, chị quỵ trước bàn thờ, «lưng khum khum như một ngôi mộ»^[14].

Muốn biết cách cúng khi không về được mộ, xem bài tạ mộ ở nhà.