Tảo mộ có ý nghĩa gì? Đạo hiếu, tục lệ và cách hiểu theo sách cổ

01Tảo mộ là gì và mang ý nghĩa gì?

Tảo mộ là đi thăm mộ tiền nhân: cỏ rậm thì phát cho quang, đất khuyết thì đắp bồi lên, rồi về nhà làm cỗ cúng gia tiên.^[1]

Đó là lời Phan Kế Bính trong «Việt Nam phong tục». Bàn chung về các tết của ta, ông viết: «chủ ý thì chỉ nhân ngày tuần tiết mà dưng cúng gia tiên»^[1]. Nói gọn, ý nghĩa tảo mộ nằm ở hai việc: chăm chỗ nằm của người đã khuất, và nhân dịp ấy cúng nhớ tổ tiên.

Tảo mộ làm theo những bước nào?

Bảng dưới gom đúng những việc sách có ghi. Cột «Sách ghi» cho biết việc ấy là tục ta hay là lệ triều Đường bên Tàu.

Với mả Tổ, Phan Kế Bính kể: có họ đắp xong thì tế ngay tại mả, có họ thì đem về nhà^[2]. Hai cách đều có trong tục ta.

02Tảo mộ có ý nghĩa gì theo đạo hiếu?

Theo đạo hiếu, tảo mộ là một cách bày tỏ lòng hiếu nhớ cha ông. Chính sắc lệnh triều Đường cho dân lên mộ đã dùng chữ «展孝思», bày tỏ lòng hiếu nhớ.^[6]

Chữ ấy vốn có trong lời chú Hiếu Kinh. Kinh văn chương Tang thân viết: «Bói chọn nơi huyệt mộ và khu mộ rồi yên đặt (cha mẹ) vào đó. Lập tông miếu, cúng theo lễ quỷ thần; mùa xuân mùa thu cúng tế, theo mùa mà nhớ»^[4].

卜其宅兆，而安措之。為之宗廟，以鬼享之；春秋祭祀，以時思之。

Lời chú giải thích: «Nóng lạnh đổi dời thì lòng cảm càng thêm, nên theo mùa cúng tế để bày tỏ lòng hiếu nhớ»^[4]. Cần nói rõ: việc «xuân thu tế tự» ở đây là cúng ở tông miếu, không phải ra mộ. Viện chỉ dẫn câu này để nói ý «theo mùa mà nhớ cha mẹ».

寒暑變移，益用增感，以時祭祀，展其孝思也。

Luận Ngữ có câu Tăng Tử nói, là nguyên tắc chung về tang tế: «Thận trọng việc cuối đời (của cha mẹ), nhớ tới người xa (tổ tiên), thì đức của dân trở về dày dặn»^[3]. Câu này không nhắc tới mộ.

曾子曰：「慎終追遠，民德歸厚矣。」

Lễ Ký thiên Tế nghĩa nói về tế theo mùa nói chung: «Tế không nên dày, dày thì phiền, phiền thì không kính. Tế không nên thưa, thưa thì lười, lười thì quên.» Và: «Sương móc đã xuống, người quân tử bước lên, ắt có lòng thê lương, không phải vì lạnh»^[5].

祭不欲數，數則煩，煩則不敬。祭不欲疏，疏則怠，怠則忘。……霜露既降，君子履之，必有悽愴之心，非其寒之謂也。

Ý nghĩa tảo mộ trong lá thư của Liễu Tông Nguyên

Lá thư của Liễu Tông Nguyên đời Đường cho thấy nỗi day dứt của người con không về tảo mộ được. Ông bị biếm đi xa, mộ tổ tiên ở phía nam thành chỉ gửi nhờ người làng trông. Ông viết người giữ mộ vì thế càng lơ là; ông ngày đêm đau xót, sợ tùng bách bị hủy hoại, việc chăn thả cắt cỏ không ai cấm^[7].

Ông viết: «Đời gần đây trọng lễ bái tảo, nay tôi đã bỏ thiếu bốn năm rồi. Mỗi lần gặp tiết Hàn thực, tôi lại hướng về phương bắc gào khóc, cúi đầu đập xuống đất.» Ông nghĩ tới cảnh đồng ruộng đường sá, đến «kẻ tôi tớ, người làm thuê, kẻ ăn xin đều được lên mộ cha mẹ»^[7].

近世禮重拜掃，今已闕者四年矣。每遇寒食，則北向長號，以首頓地。想田野道路，士女遍滿，皂隸傭丐，皆得上父母丘墓

Đây là thư riêng của một người, không phải sách lễ. Nhưng nó cho thấy rõ ý nghĩa tảo mộ với người xưa: giữ mộ cha ông khỏi hoang phế, và được tự tay làm lễ.

03Tục tảo mộ có từ bao giờ?

Sách Hán không coi lên mộ là lễ trong kinh. Sắc năm Khai Nguyên thứ 20 đời Đường ghi lên mộ ngày Hàn thực «kinh lễ không ghi», là tục đời gần truyền nhau.^[6]

Sắc ấy chép trong Đường hội yếu, quyển 23, mục «Hàn thực bái tảo». Sắc còn dặn cách làm lễ, đã đưa vào Bảng 1.

Như vậy, không nên nói tảo mộ «có từ Khổng Tử» hay «là lễ trong kinh». Sách chỉ cho biết đến năm Khai Nguyên thứ 20 đời Đường, lên mộ ngày Hàn thực đã là tục truyền nhau và được cho phép. Bài chỉ ghi niên hiệu, không quy ra năm dương lịch.

Triều Đường giữ ý nghĩa tảo mộ ra sao?

Triều Đường cho phép tảo mộ nhưng cấm biến buổi lên mộ thành cuộc vui. Chiếu năm Long Sóc thứ 2 chê người ngày Hàn thực lên mộ lại vui chơi, «ngồi trước hàng tùng hàng giả mà không có vẻ buồn thương», và ra lệnh cấm dứt^[6].

或寒食上墓。復為歡樂。坐對松檟。曾無戚容。既玷風猷。並宜禁斷。

Sắc năm Khai Nguyên 29 phạt người lên mộ mà bày tiệc vui: quan đương chức và người «không xét tư cách cũ» bị phạt «điện» ba năm, người áo trắng (không có chức) bị đánh một trận^[6]. Đến sắc năm Trường Khánh thứ 3, việc «tảo mộ ngày Hàn thực đã ghi trong lệnh», quan văn võ có mộ ngoài thành và trong vùng kinh kỳ đều được đi bái tảo^[6].

長慶三年正月敕。寒食埽墓。著在令文。

04Tảo mộ vào dịp nào? Thanh minh 2027 là ngày nào?

Dịp quen thuộc là tiết Thanh minh. Năm 2027, Thanh minh vào thứ Hai 05/04/2027, âm lịch 29/2 năm Đinh Mùi.

Phan Kế Bính viết: «Thanh-Minh nghĩa là trời độ ấy mát mẻ quang đãng.» Ta không ăn Tết Thanh minh như bên Tàu, «nhưng cũng nhiều người nhân dịp ấy mà đi tảo mộ»^[1].

Bên Tàu, sách Đông Kinh Mộng Hoa Lục tả kinh thành Biện Kinh đời Tống: ngày thứ ba của Hàn thực tức là ngày Thanh minh; «phàm mộ mới đều dùng ngày này để bái tảo». Ba ngày liền người ta ra khỏi thành lên mộ, «nhưng ngày thứ một trăm lẻ năm là đông nhất» (tức ngày thứ 105 sau Đông chí, như câu đầu mục ấy)^[8].

清明節，尋常京師以冬至後一百五日為大。……凡新墳皆用此日拜掃。都城人出郊。……自此三日，皆出城上墳，但一百五日最盛。

Lịch Thanh minh 2027 cho người đi tảo mộ

Sách không nói rõ có tính ngày Đông chí là ngày thứ nhất hay không. Viện lấy Đông chí cộng 105 ngày, nên ngày lên mộ đông nhất theo Mộng Hoa Lục rơi quanh 5–6/4/2027. Muốn tự đổi ngày âm dương và can chi, xem bài xem ngày tốt xấu dùng lịch âm hay dương.

Trục thời gian từ Đông chí đến Thanh minh 2027

05Ý nghĩa tảo mộ với con cháu và dòng họ là gì?

Với dòng họ, tảo mộ là dịp cả họ cùng đắp mả Tổ, và giữ cho con cháu biết mả tổ tiên táng ở đâu.^[2]

Phan Kế Bính kể: «Một tiết thanh-minh thì cả họ rủ nhau đi đắp mả Tổ, nhiều họ đắp mãi to gần bằng núi.» Nhà đại gia thì «mả táng tại đâu cũng có ghi vào gia phả», gia phả như «một quyển sử-ký trong nhà»^[2]. Một bài báo Sài Gòn Giải Phóng gọi tảo mộ là «nghĩa cử ý nghĩa đền ơn, báo đáp ông bà và đấng sinh thành»^[11].

Sách Lễ Ký kể gì về việc nhận ra và thăm mộ?

Lễ Ký chép Khổng Tử đắp nấm mộ cha mẹ cao bốn thước, vì ông đi khắp nơi, sợ không nhận ra mộ. Lời dịch: «Đời xưa chỉ có mộ mà không đắp nấm. Nay Khâu này là người đi đông tây nam bắc, không thể không đánh dấu được.» Bèn đắp nấm cao bốn thước^[10].

「吾聞之，古也墓而不墳。今丘也，東西南北之人也，不可以弗識也。」於是封之，崇四尺。

Thiên Đàn Cung hạ chép lời Nhan Uyên: «rời nước thì khóc ở mộ rồi mới đi; trở về nước thì không khóc, thăm xem mộ rồi mới vào». Tử Lộ thêm: qua mộ thì vịn tay xe cúi chào^[9]. Đây là thăm mộ khi đi xa về, không phải lễ tảo mộ theo tiết.

去國則哭于墓而後行，反其國不哭，展墓而入。

Giữ ý nghĩa tảo mộ khi mộ phần cần sửa sang

Muốn hiểu mộ phần trong phong thủy và phân biệt với nhà ở, xem bài âm trạch là gì.