Lễ động quan là bước dời linh cữu trong nghi thức di quan của tang lễ. Bài cho bảng sáu bước và mốc ngày theo sách Gia lễ, Nghi lễ; nhà đang lo việc cần chọn ngày giờ thì Viện xem riêng.
Điểm chính
- Lễ động quan nằm trong nhóm nghi thức di quan, cùng bái quan và lễ cáo đạo lộ (theo Wikipedia tiếng Việt).
- Sách cổ không dùng chữ «động quan»; bước tương ứng là báo dời linh cữu, chầu tổ, dời lên xe tang.
- Theo Gia lễ: báo dời một ngày trước khi đưa tang, chiều hôm ấy cúng tổ điện, sáng hôm sau lên xe.
- Ngày giờ, văn khấn, kiêng kỵ cho nhà cụ thể: sách đã kiểm không ghi, Viện xem riêng.
01Lễ động quan là gì trong nghi thức di quan?
Lễ động quan là chuyển quan tài (hòm) từ nơi khâm liệm đến nơi chôn cất. Đây là cách gọi phổ biến, ghi ở trang Wikipedia tiếng Việt «Tang lễ người Việt», mục «Di quan». Trang ấy xếp động quan cùng nghi thức bái quan và lễ cáo đạo lộ[5]. Trang không chú nguồn cho mục này, nên Viện chỉ dùng nó như cách gọi thông dụng.
Trong sách cổ đã đọc, chữ «động quan» (動棺) không gặp. Bước tương ứng trong sách Gia lễ đời Tống gọi là «thiên cữu» (遷柩), nghĩa đen là dời linh cữu. Một ngày trước khi phát dẫn (đưa tang), nhân lễ cúng buổi sáng, người chúc quỳ báo: «Nay nhân giờ tốt dời linh cữu, dám xin thưa»[1].
Trích Gia lễ, quyển 4 «Tang lễ»
«Một ngày trước khi phát dẫn, nhân lễ cúng buổi sáng mà báo việc dời linh cữu. Người chúc rót rượu xong, quay mặt về bắc quỳ báo rằng: Nay nhân giờ tốt dời linh cữu, dám xin thưa.»
發引前一日因朝奠以遷柩告。……祝斟酒訖，北面跪告曰：今以吉辰遷柩，敢告。
Vì vậy, khi nói «theo sách cổ», Viện chỉ đối chiếu lễ động quan với bước dời linh cữu của Gia lễ, không nói sách chép «lễ động quan».
02Nghi thức lễ động quan gồm những bước nào?
Theo Gia lễ, việc dời linh cữu gồm sáu bước: báo dời, chầu tổ, ra sảnh, cúng tổ điện, lên xe tang, rồi linh cữu đi. Bảng dưới xếp theo đúng thứ tự trong sách, để tang quyến đối chiếu với nghi thức nhà mình[1].
Sáu bước di quan theo sách Gia lễ
| Bước | Lúc nào | Làm gì | Tờ |
|---|---|---|---|
| 1. Báo dời linh cữu | Sáng, một ngày trước đưa tang | Bày cỗ như lễ cúng sáng; người chúc rót rượu, quỳ báo dời linh cữu; tang quyến khóc, lạy hai lạy. | 24a |
| 2. Chầu từ đường | Tiếp ngay sau | Hồn bạch đi trước, rồi đồ cúng, minh tinh, linh cữu; tang chủ khóc theo sau. Đặt linh cữu trước từ đường, đầu về bắc. | 24b |
| 3. Dời ra sảnh | Sau khi chầu tổ | Đặt linh cữu, đầu về nam; đặt linh toạ và đồ cúng trước linh cữu; thay phiên khóc; thân khách phúng điếu. | 24b–25a |
| 4. Cúng tổ điện | Xế chiều (giờ bô) hôm ấy | Cỗ như lễ cúng sáng; người chúc quỳ khấn lời tiễn lên đường. | 25b |
| 5. Lên xe tang, khiển điện | Sáng hôm đưa tang | Báo dời linh cữu lên xe; buộc dây thật chắc; dời linh toạ ra trước linh cữu; đặt lễ khiển điện. | 25b–26a |
| 6. Linh cữu đi | Sau khiển điện | Rước hồn bạch lên xe, đốt hương; linh cữu đi, tang quyến nam nữ khóc, đi bộ theo. | 26a–26b |
Sơ đồ sáu bước dời linh cữu trên hai ngày
Lời khấn tổ điện và lời khấn lên xe tang
Hai lời khấn của bước 4 và bước 5 chép trong sách như sau. Lời tổ điện: «Lễ dời đi mãi mãi, giờ thiêng chẳng dừng; nay rước xe linh cữu, theo đúng đường tổ.» Lời khi lên xe: «Nay dời linh cữu lên xe, dám xin thưa»[1].
日晡時設祖奠。……永遷之禮，靈辰不留，今奉柩車，式遵祖道。……厥明遷柩就轝。……今遷柩就轝，敢告。
Vì sao linh cữu phải chầu tổ trước khi đi?
Vì lúc sinh thời, sắp ra đi ắt phải từ biệt bậc trên; lễ chầu tổ phỏng theo điều ấy. Gia lễ chú: «Lễ này phỏng theo lúc sinh thời sắp ra đi ắt từ biệt người trên»[1]. Lễ ký, thiên Đàn Cung hạ, nói rõ hơn: «Việc đưa người chết đi chầu là thuận theo lòng hiếu của người chết. Thương người ấy rời nhà mình, nên đưa tới miếu tổ, miếu cha rồi mới đi»[4].
此禮盖象平生将出必辭尊者也。
喪之朝也，順死者之孝心也。其哀離其室也，故至於祖考之廟而后行。
Gia lễ còn ghi vì sao đặt lễ báo dời: xưa có lễ cúng khi mở chỗ quàn; nay không trát kín chỗ quàn nữa nên lễ ấy không còn chỗ dùng, nhưng không thể thiếu nghi tiết, nên đặt lễ này thay[1].
Văn khấn tiếng Việt, lễ vật, người tránh mặt khi động quan: sách đã kiểm không ghi. Viện hướng dẫn riêng theo nhà mình. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Nhờ Viện hướng dẫn nghi thức03Lễ động quan diễn ra vào lúc nào?
Theo Gia lễ, việc dời linh cữu bắt đầu một ngày trước khi đưa tang; sáng hôm đưa tang linh cữu lên xe, đặt khiển điện, rước hồn bạch lên xe rồi linh cữu mới đi. Sách định thời hạn chung là «ba tháng thì táng», trước kỳ ấy chọn đất[1]. Sách đã kiểm không ghi lễ kéo dài bao nhiêu phút hay giờ.
Lễ mở quàn và mốc ngày di quan thời Nghi lễ
Sách Nghi lễ, có trước Gia lễ, chép lễ mở chỗ quàn (khải tấn, 啓殯). Người chúc cầm vải công bố đi vào, lên tiếng ba lần, nói «mở» ba lần để báo thần, rồi bảo khóc[3]. Linh cữu dời tới miếu tổ bằng xe trục (củng trục, 輁軸)[3].
商祝免袒，執功布入，升自西階，盡階不升堂，聲三，啓三，命哭。
Về ngày, lời sớ viết: chiều hai ngày trước táng xin định kỳ mở quàn; «sáng hôm sau dậy sớm mở chỗ quàn, liền dời tới miếu tổ, là một ngày; lại sáng hôm sau nữa thì táng». Bậc càng cao, càng nhiều miếu, càng nhiều ngày[2].
明旦夙興開殯即遷於祖，一日；又厥明即葬。
| Bậc | Số miếu | Trước ngày táng |
|---|---|---|
| Hạ sĩ của chư hầu | 1 | 2 ngày |
| Thượng sĩ | 2 | 3 ngày |
| Đại phu | 3 | 4 ngày |
| Chư hầu | 5 | 6 ngày |
| Thiên tử | 7 | 8 ngày |
Gia lễ gọn hơn: báo dời và chầu tổ một ngày trước khi phát dẫn, tổ điện chiều hôm ấy, dời lên xe sáng hôm sau[1]. Muốn biết giờ cụ thể cho nhà mình, xem phần 05.
04Lễ động quan khác gì lễ di quan?
Theo Wikipedia tiếng Việt, động quan là một tiểu mục trong «Di quan», đứng cạnh bái quan và lễ cáo đạo lộ. Tức là di quan là cả nhóm nghi thức đưa linh cữu đi, còn động quan là bước chuyển quan tài[5].
Cổ thư xếp theo cách khác. Gia lễ tách phần dời linh cữu và chầu tổ (遷柩, 朝祖) ra một mục, rồi mới tới mục phát dẫn (發引), lúc linh cữu lên đường[1]. Viện nêu cả hai cách xếp để tang quyến đối chiếu, không tự vạch ranh giới giữa hai lễ.
| Nguồn | Nhóm lớn | Các bước nêu |
|---|---|---|
| Wikipedia tiếng Việt | Di quan | Bái quan, lễ cáo đạo lộ, động quan |
| Gia lễ, quyển 4 | Dời linh cữu rồi phát dẫn | Báo dời, chầu tổ, ra sảnh, tổ điện, lên xe, khiển điện; sau đó linh cữu đi |
05Chọn ngày giờ di quan thế nào?
Chu Tử cho rằng nay không hiểu phép bói nữa thì tạm theo tục mà chọn ngày táng cũng được. Ông viết: xưa đất táng, ngày táng đều quyết bằng bói; người nay không hiểu phép bói, tạm theo tục mà chọn[1].
今人不曉占法，且從俗擇之可也。
Sách bác thói tin thầy táng để cầu phúc
Cũng trong mục ấy, Gia lễ dẫn lời Tư Mã Quang và Trình Tử để bác một thói thuộc âm trạch: tin thầy táng chọn năm tháng ngày giờ, thế núi sông, cho rằng giàu nghèo, thọ yểu của con cháu đều buộc ở đó. Tư Mã Quang chê thói tin thầy táng chọn năm tháng ngày giờ để cầu phúc cho con cháu, tranh cãi đến mức có người cả đời không táng cha mẹ, và gọi đó là «trái lễ hại nghĩa không gì hơn thế»; Trình Tử chê kẻ câu nệ mê chọn phương vị, định ngày lành dữ[1]. Câu dưới là lời sách bác, không phải lời khuyên.
然世俗信𦵏師之説，既擇年月日時，又擇山水形勢，以為子孫貧富貴賤賢愚夀夭盡繋於此……悖禮傷義無過於此。
Giờ động quan cụ thể, tuổi nào cần tránh: sách đã kiểm không ghi, nên Viện không tự đặt ra.
Nhà đang lo việc tang cần chọn ngày giờ di quan, an táng hay cải táng: Viện xem riêng theo dịch vụ Xem tang lễ · nghi thức. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Nhờ Viện chọn ngày giờ06Hỏi – đáp
Sách cổ có chép «lễ động quan» không?
Trong các sách đã đọc (Gia lễ, Nghi lễ chú sớ, Lễ ký), chữ «động quan» không gặp. Bước tương ứng là báo dời linh cữu (遷柩), mở chỗ quàn (啓殯) và đưa linh cữu chầu tổ (朝祖). «Động quan» là cách gọi phổ biến trong tang lễ người Việt.
Vì sao trước khi đưa đi, linh cữu phải chầu nhà thờ tổ?
Gia lễ giải thích lễ này phỏng theo lúc sinh thời sắp ra đi ắt từ biệt người trên. Lễ ký thêm: việc ấy thuận theo lòng hiếu của người mất, và vì thương người rời nhà mình nên đưa tới miếu tổ, miếu cha rồi mới đi.
Lời khấn khi dời linh cữu lên xe tang theo Gia lễ là gì?
Sáng hôm đưa tang, người chúc quay về bắc quỳ báo: «Nay dời linh cữu lên xe, dám xin thưa.» Sau đó phu khiêng dời linh cữu lên xe, cài then, đóng nêm, buộc dây thật chắc; chủ tang theo linh cữu mà khóc.
Thời Nghi lễ, linh cữu chầu miếu tổ mấy ngày trước khi táng?
Theo lời chú, sớ: hạ sĩ một miếu thì chiều hai ngày trước táng xin định kỳ mở quàn, sáng hôm sau chầu tổ, sáng hôm sau nữa táng. Đại phu bốn ngày, chư hầu sáu ngày, thiên tử tám ngày trước táng.
Văn khấn, giờ di quan và khoá học
Văn khấn tiếng Việt, giờ động quan, phong tục từng vùng thì tra ở đâu?
Các sách Viện đã kiểm không ghi văn khấn tiếng Việt, giờ động quan hay khác biệt theo vùng, nên bài không tự viết. Nhà đang lo việc thì liên hệ dịch vụ Xem tang lễ · nghi thức để Viện hướng dẫn theo hoàn cảnh cụ thể.
Viện có khoá học nào về nghi lễ và chọn ngày?
Viện có chương trình Nghi Lễ trong nhóm ứng dụng, chủ yếu về bàn thờ, lễ vật và văn khấn trong gia đình; phần việc tang chỉ ở mức cơ bản (thứ tự việc cần làm khi nhà có người mất, điều nên kiêng). Chương trình Trạch Nhựt (Xem Ngày) dành cho việc chọn ngày. Ngày mở lớp xem ở lịch khai giảng.
Nguồn tham khảo
- Gia lễ 家禮, đề Chu Tử 朱子 soạn (đời Tống), quyển 4 «喪禮» (Tang lễ): mục «治𦵏» tờ 19b–20b; mục «遷柩 朝祖 奠賻 陳器 祖奠» tờ 24a–25b; mục «遣奠», «發引» tờ 25b–26b. Bản Văn Uyên Các Tứ khố toàn thư. Bản Kanripo KR1d0089.
- Nghi lễ chú sớ 儀禮注疏, Trịnh Huyền 鄭玄 chú (đời Hán), Giả Công Ngạn 賈公彦 sớ (đời Đường), phần đầu sách, mục «既夕第十三» (Ký tịch thứ 13), tờ 19b–20a. Bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1d0028.
- Nghi lễ chú sớ 儀禮注疏, quyển 13 «既夕» (Ký tịch), tờ 4a–4b và 5b. Bản Văn Uyên Các. Bản Kanripo KR1d0028.
- Lễ ký 禮記, thiên «檀弓下» (Đàn Cung hạ), đoạn 4.18, tờ 48a. Bản Kanripo KR1d0052.
- Wikipedia tiếng Việt, «Tang lễ người Việt», mục «Di quan» (đọc ngày 14/11/2026; mục này không chú nguồn). Xem trang.
Bài chỉ ghi những gì tra được trong các nguồn trên và nói rõ chỗ sách bác. Bản Kanripo không chấm câu; chấm câu chữ Hán và lời dịch trong bài do Viện làm. Việc tang của từng nhà còn theo phong tục địa phương: nên để Viện xem cho đúng hoàn cảnh.
