Cúng mở hàng đầu năm: sớ, văn khấn, lễ vật và ban Thần Tài theo phong tục

01Sớ cúng mở hàng đầu năm viết thế nào?

Sớ cúng mở hàng đầu năm đi theo khung chung của sớ nhà chùa, gồm chín dòng việc theo thứ tự trong bảng dưới. Khung này Viện rút từ các mẫu sớ cầu siêu, sớ cầu con, sớ đại tường đã đọc^[9]. Chưa có nguồn đã kiểm nào đưa riêng một mẫu sớ cho lễ mở hàng, nên Viện không tự soạn lời.

Điền lá sớ đầu năm cho cửa hàng thế nào?

1. Dòng 2: ghi nơi ở theo mẫu «Việt Nam quốc … Tỉnh … Huyện … Xã …»; nguồn đã kiểm không nói riêng việc ghi địa chỉ cửa hàng cho lễ mở hàng.
2. Dòng 3: ghi tên người đứng dâng sớ.
3. Dòng 4 và 6: nói việc mở hàng đầu năm và điều cầu xin.
4. Dòng 8: ghi ngày tháng âm lịch của ngày cúng, tra ở bảng phần 04.

Danh hiệu chư vị ở dòng 5 và lời văn đối ngẫu ở dòng 1 tuỳ nơi thờ, nguồn đã kiểm không ghi sẵn cho lễ mở hàng.

02Văn cúng mở hàng đầu năm đọc ra sao, sách xưa chép gì?

Viện chưa tìm được mẫu văn khấn mở hàng đầu năm nào lần được về nguồn, nên không đăng mẫu. Điều sách xưa ghi được là tục chọn ngày mở cửa hàng sau Tết và các vị được cúng sáng mồng một.

Việt Nam phong tục chép gì về mở hàng đầu năm?

Phan Kế Bính, mục «Tứ thời tiết lạp», viết: «Từ ngày mồng hai Tết trở đi, người thì chọn ngày xuất hành… nhà buôn bán thì chọn ngày mở cửa hàng, nhà quê thì chọn ngày làm lễ động thổ. Trăm công nghìn việc lại bắt đầu từ đó.»^[8] Sáng mồng một, theo sách, người ta «cúng Gia-tiên và cúng cả Thổ công, Táo quân, Nghệ sư».

Sách Trung Hoa chép cảnh buôn bán đầu năm ra sao?

Yên Kinh tuế thời ký chép ở Bắc Kinh đời Thanh: «Mồng hai, tế Tài Thần, pháo nổ rất nhiều, ngày đêm không ngớt.» Mồng năm gọi là Phá ngũ; đến mồng sáu, «các nhà buôn nơi phố chợ cũng lần lượt mở hàng buôn bán»^[7].

初二日，致祭財神，鞭炮甚夥，晝夜不休。

初五日謂之破五，破五之內不得以生米為炊，婦女不得出門。至初六日……而闤闠諸商亦漸次開張貿易矣。

Đông Kinh mộng hoa lục chép ngày mồng một Tết ở phủ Khai Phong: «phủ Khai Phong cho phép quan phác ba ngày»^[6]. Quan phác là bán hàng kèm trò may rủi. Đây là cảnh chợ Tết, không phải lễ cúng mở hàng.

正月一日年節，開封府放關撲三日。士庶自早互相慶賀，坊巷以食物動使果實柴炭之類，歌叫關撲。

Câu «lấy của cải từ đất» là ý đền đáp Đất cổ nhất mà Viện tra được; sách không nói tới lễ mở hàng. Lời khấn ngày mở cửa hàng mới có ở bài cách cúng ngày khai trương buôn bán.

03Cúng mở hàng đầu năm ở ban Thần Tài cần những gì?

Nguồn đã kiểm chỉ mô tả mâm cúng Thần Tài ngày vía mồng 10 tháng Giêng của người miền Nam, không riêng lễ mở hàng đầu năm. Báo chí ghi mâm ấy có bộ tam sên, thường thêm cá lóc nướng hoặc heo quay^[10].

Mâm lễ mở hàng đầu năm chay hay mặn?

Một bài báo ghi quan niệm dân gian: «chỉ cần cúng mặn là được, vì thần thánh thì vẫn ăn mặn»^[10]. Đó là lời về ngày vía. Lễ mở hàng đầu năm dùng mâm nào, nguồn đã kiểm không nói.

Việc gạo muối sau lễ, xem bài gạo muối cúng Thần Tài xong làm gì. Lời khấn ngày vía có ở bài văn khấn ngày vía Thần Tài.

04Chọn ngày mở hàng đầu năm theo cách nào?

Chọn ngày có trực Mãn, Thành hoặc Khai, tránh trực Bình, Thu, Bế: đó là mục «Khai thị» (mở chợ) của Hiệp Kỷ Biện Phương Thư. Sách do Doãn Lộc (允祿) đời Thanh phụng sắc soạn^[1].

Lịch mở hàng đầu năm Đinh Mùi 2027: mùng 1 đến mùng 5

Cột «Theo mục Khai thị» chỉ xét trực của ngày. Trực và giờ chép từ lịch của Viện.

Lịch mở hàng đầu năm Đinh Mùi 2027: mùng 6 đến mùng 11

Bốn bước chọn ngày mở hàng

1. Tìm trong Bảng 3 các ngày ghi «Nên»: mùng 7 và mùng 9 thuận ngày làm việc sau Tết.
2. Gạch các ngày «Kỵ»: mùng 2, mùng 8, mùng 10.
3. Lấy giờ hoàng đạo của ngày đã chọn ở Bảng 4.
4. Còn các thần Thiên Nguyện, Dân nhật, Ngũ Phú và các sát kỵ khác: tra ở công cụ tra cứu ngày tốt hoặc nhờ Viện xem.

Trực Thu khác nhau giữa nạp tài và mở hàng

Trực Thu nằm trong mục nên làm của «Nạp tài» (thu tiền vào) nhưng lại nằm trong mục kỵ của «Khai thị». Mở hàng thì tránh Thu.

立劵交易：宜天願民日三合滿日六合五富五合

納財：宜母倉天願月恩四相時徳民日三合滿日收日六合五富天倉

Mục «mở kho xuất hàng hoá, tiền của» cũng kỵ trực Bình, Thu, Bế:

開倉庫出貨財：宜月恩四相時徳滿日五富；忌月建月破大耗平日收日閉日

Ngày Dân nhật, theo quyển 10, nên mở chợ, lập khoán giao dịch, nạp tài^[2].

民日：宜宴㑹結婚姻納采問名進人口般移開市立劵交易納財栽種牧養納畜

Hai thuyết chọn ngày mà sách bác

Bản cũ cho ngày Dương Đức hợp cưới hỏi, mở chợ, giao dịch: 舊本謂陽德宜結婚姻開市交易. Lời án của sách cho Dương Đức, Âm Đức là nạp giáp của Càn Khôn, nghĩa không sát, không có lệ để suy; sách chỉ cho hai ngày này hợp việc thi ân, cứu giúp người cô quả^[2].

按陽德隂德為乾坤納甲……義不甚切……亦無義例可推

Thuyết «ngày chư thần ở nhân gian, cúng thì được phúc; ngày khác thần ở trên trời, cầu phúc lại gặp hoạ» gán cho Ngọc Hạp ký cũng bị bác^[4]:

惟道藏玉匣記云許真君考天曹案簿三十一日諸神在人間地府祭祀受福餘日諸神在天求福反禍

Sách viết: Ngọc Hạp ký ở Đạo tục tạng, thêm vào đời Gia Tĩnh nhà Minh; Hứa Tinh Dương là người đời Tấn, có truyện để khảo; hoang đường không gì bằng. Ở quyển đầu, sách ghi các ngày «thần tại» nên xoá bỏ.

查玉匣記出道續藏乃明嘉靖年所添許旌陽晉代人有傳可考荒誕不經莫此為甚

其神在日應刪去

05Mở hàng đầu năm vào giờ nào?

Mở hàng vào một trong sáu giờ hoàng đạo của ngày; Bảng 4 cho sáu giờ ấy theo chi của ngày. Sách dẫn Thần khu kinh: ngày gặp sáu thần hoàng đạo thì «đều nên làm mọi việc»^[3].

Lịch của Viện ghi thần Thiên Đức là Bảo Quang. Ví dụ mùng 9 Tết 2027 là ngày Giáp Tý: giờ hoàng đạo là Tý, Sửu, Mão, Ngọ, Thân, Dậu.

Hình: sáu giờ hoàng đạo ngày Giáp Tý, mùng 9 Tết 2027

Sách cổ tính giờ hoàng đạo thế nào?

Sách dẫn Khảo nguyên: ngày Dần, Thân thì Thanh Long khởi ở Tý; Mão, Dậu khởi Dần; Thìn, Tuất khởi Thìn; Tỵ, Hợi khởi Ngọ; Tý, Ngọ khởi Thân; Sửu, Mùi khởi Tuất; đi thuận mười hai giờ^[3]. Viện tính lại bằng code theo quy tắc này, sáu dòng Bảng 4 đều khớp.

其法則寅申青龍起子，卯酉起寅，辰戌起辰，巳亥起午，子午起申，丑未起戌，順行十二辰

日起時，則子日申時起青龍，酉時為明堂，依次順數

神樞經曰：青龍、明堂、金匱、天德、玉堂、司命，皆月内天黄道之神也，所值之日皆宜興衆務，不避太嵗、將軍、月刑，一切凶惡自然避之。天刑、朱雀、白虎、天牢、元武、勾陳者，月中黑道也，所理之方、所值之日，皆不可興土功、營屋舍、移徙、逺行、嫁娶、出軍。

Hoàng đạo không ghép với trực

Lời án của sách cho rằng mười hai thần Hoàng Hắc đạo không thể ghép với mười hai trực Kiến Trừ, và chê Tào Chấn Khuê, Thiệu Thái Cù. Vì thế ngày trực Thành, Khai không tự nhiên là ngày hoàng đạo: xét trực theo Bảng 3, xét giờ theo Bảng 4.

曹震圭作明原則以為納甲而斥坎離為小人，荒唐不經已甚。邵泰衢作原始以為與建除相配，而不顧六陽六隂十二神各得一半，萬不能與建除相合，徒多遁詞

Xem thêm cách chọn giờ ở bài cúng Rằm tháng Giêng mấy giờ.