Dọn bàn thờ cúng tất niên nên làm trước: sách phong tục xưa đều kể quét dọn nhà, lau đồ thờ xong rồi mới cúng cuối năm. Bài có bảng 7 ngày hợp quét dọn trong tháng Chạp Bính Ngọ và các bước làm theo thứ tự.
Điểm chính
- Thứ tự sách ghi: quét dọn nhà, lau đồ thờ trước; lễ cúng cuối năm sau.
- Quét dọn nhà cửa nên chọn ngày Trực Trừ hoặc ngày Thân, Dậu (Trừ thần); sách ghi việc này không có ngày kiêng.
- Tháng Chạp Bính Ngọ có 29 ngày. Trừ tịch là 29 tháng Chạp, tức thứ Sáu 05/02/2027, cũng là một ngày Trực Trừ.
- Sách không định dọn trước hay sau lễ ông Táo, cũng không ghi giờ dọn. Cần chọn cho nhà mình thì Viện xem riêng.
01Nên dọn bàn thờ trước hay cúng tất niên trước?
Nên dọn bàn thờ trước, cúng tất niên sau: các sách phong tục Viện đã đối chiếu đều kể việc quét dọn, lau đồ thờ xong rồi mới tới lễ cúng cuối năm.
Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính (1915) viết về Tết nguyên đán: «Cách Tết một vài hôm, ai nấy dọn dẹp nhà cửa, lau rửa đồ thờ đồ phượng.»[2] Về ngày cuối năm, sách viết: «Ba mươi tháng chạp là ngày trừ tịch… Cho nên cứ hôm ấy thì đem trầu cau đi thỉnh tảo tiên phần, rồi về cúng Tết.»[2]
Như vậy, theo sách, đồ thờ được lau rửa vài hôm trước Tết, còn lễ cúng làm vào ngày trừ tịch. Sách không dùng chữ «cúng tất niên»; lễ chiều cuối năm sách gọi là cúng Tết ngày trừ tịch. Mâm lễ, văn khấn và ngày cúng chi tiết, xem bài cúng tất niên là gì, cách cúng và ngày cúng theo phong tục.
Sách Trung Hoa cũng kể quét dọn trước, cúng tổ tiên sau
Mộng Lương Lục của Ngô Tự Mục (Nam Tống, 1274) chép tục đất Lâm An (nay là Hàng Châu) ngày cuối tháng Chạp, kể việc quét dọn trước rồi mới tới việc cúng tổ tông:
Trích Mộng Lương Lục
«Nhà sĩ thứ, không kể lớn nhỏ, đều quét tưới cổng ngõ, bỏ bụi bẩn, làm sạch sân nhà, thay tranh môn thần, treo Chung Quỳ, đóng bùa đào, dán bài nghênh xuân, rồi cúng tế tổ tông.»
士庶家不論大小家，俱灑掃門閭，去塵穢，凈庭戶，換門神，掛鐘馗，釘桃符，貼春牌，祭祀祖宗。
Đây là trình tự sách ghi lại theo tục, không phải lệnh «phải làm». Yên Kinh tuế thời ký (Phú Sát Đôn Sùng, 1900) chép tục Bắc Kinh đêm trừ tịch: «Nhà thế tộc thì cúng ở từ đường, treo ảnh thờ. Sau lúc chập tối, cả nhà ngồi quây quần để qua năm.»[3]
世胄之家，致祭宗祠，懸掛影像。黃昏之後，合家團坐以度歲。
02Dọn bàn thờ cúng tất niên vào ngày nào tháng Chạp?
Chọn ngày Trực Trừ hoặc ngày Thân, Dậu (Trừ thần). Tháng Chạp Bính Ngọ có 7 ngày như vậy, tra ở Bảng 1.
Trực là 12 chữ ghi trên lịch cho mỗi ngày (Kiến, Trừ, Mãn…). Bộ Khâm định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư đời Thanh ghi ở mục Dụng sự: «Quét dọn nhà cửa: nên dùng ngày Trừ và ngày Trừ thần. Không có ngày kiêng.»[4]
掃舍宇 宜除日除神 忌無
Lời soạn giả giải thích vì sao ngày Trừ hợp quét dọn: «Bản cũ ghi ngày Trừ nên giải trừ, chữa bệnh, quét dọn nhà cửa, là lấy nghĩa chữ “trừ”», tức bỏ cũ lấy mới[5].
按舊本除日宜解除求醫療病掃舍宇取除義也
Trừ thần là ngày có địa chi Thân hoặc Dậu. Sách dẫn Khảo nguyên: «Thông Thư lấy ngày Thân, Dậu làm Trừ thần»; mục Nghi kỵ ghi Trừ thần cũng nên quét dọn nhà cửa, «nghĩa giống ngày Trừ»[6].
按通書以申酉日為除神
Bảng ngày dọn bàn thờ cúng tất niên Bính Ngọ
Tháng Chạp năm Bính Ngọ chạy từ 08/01/2027 (1 tháng Chạp) đến 05/02/2027 (29 tháng Chạp), có 29 ngày, không có ngày 30. Mùng 1 Tết Đinh Mùi là thứ Bảy 06/02/2027. Can chi và Trực đọc từ bộ lịch của Viện, rồi lọc theo luật của sách.
| Dương lịch | Âm lịch | Ngày | Trực | Vì sao hợp | Nhật du thần |
|---|---|---|---|---|---|
| Thứ Hai 11/01/2027 | 4/12 | Canh Dần | Trừ | Trừ nhật | Không ở trong phòng |
| Chủ nhật 17/01/2027 | 10/12 | Bính Thân | Nguy | Trừ thần | Trong phòng, phương Bắc |
| Thứ Hai 18/01/2027 | 11/12 | Đinh Dậu | Thành | Trừ thần | Trong phòng, phương Bắc |
| Thứ Bảy 23/01/2027 | 16/12 | Nhâm Dần | Trừ | Trừ nhật | Trong phòng, phương Nam |
| Thứ Sáu 29/01/2027 | 22/12 | Mậu Thân | Nguy | Trừ thần | Trong phòng, ở giữa |
| Thứ Bảy 30/01/2027 | 23/12 | Kỷ Dậu | Thành | Trừ thần | Không ở trong phòng (ngày Kỷ Dậu thần ra ngoài) |
| Thứ Sáu 05/02/2027 | 29/12 | Ất Mão | Trừ | Trừ nhật | Không ở trong phòng |
Hình lịch tháng Chạp Bính Ngọ: ngày dọn bàn thờ, cúng Táo, trừ tịch
Ngày 24 tháng Chạp và tục «trừ tàn»
Ngày 24 tháng Chạp có tục riêng: sách Nguyệt lệnh tập yếu dẫn Gia Định huyện chí «ngày 24 tháng Chạp quét bụi nhà, gọi là “trừ tàn”»[8]. Đó là tục một huyện bên Trung Hoa, không phải luật chung. Năm nay 24 tháng Chạp (31/01/2027) là ngày Canh Tuất, Trực Thâu, không phải Trừ nhật hay Trừ thần.
嘉定縣志十二月二十四日掃屋塵名曰除殘
Ngày có Nhật du thần: chỉ kiêng một phương trong phòng
Hiệp Kỷ Biện Phương Thư chép lời sách Lịch lệ: từ ngày Quý Tỵ đến ngày Mậu Thân, thần Du (Nhật du thần) ở trong phòng, mỗi ngày một phương; «phương thần Du đang ở thì không nên đặt phòng sinh, quét dọn nhà cửa, kê giường màn. Nghĩa của nó chưa rõ.»[7] Chính Lịch lệ ghi «nghĩa chưa rõ». Soạn giả chép thêm rằng tục vẫn tin theo, rồi đem so thần Du với Hạc thần của sách Điền gia ngũ hành và cho rằng hai thuyết ăn khớp nhau; sách không giải thích thêm vì sao nên kiêng quét dọn theo phương.
遊神所在之方不宜安産室掃舍宇設牀帳其義未明
Điều kiêng chỉ áp vào phương thần đang ở, không cấm quét cả nhà. Ngày 17, 18/01 tránh quét phía Bắc trong phòng; ngày 23/01 tránh phía Nam; ngày 29/01 tránh giữa phòng. Ba ngày 11/01, 30/01 và 05/02 không vướng thần Du. Bàn thờ nhà bạn nằm ở phương nào của phòng thì phải đo tại chỗ.
Chưa rõ bàn thờ nằm phương nào, hay muốn chọn ngày dọn hợp tuổi gia chủ: Viện xem riêng. Gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo. Muốn tự tra Trực, can chi cho mọi việc: học khoá Trạch Nhựt (Xem Ngày) PT-103.
Nhờ Viện chọn ngày dọn bàn thờ03Dọn bàn thờ cúng tất niên trước hay sau lễ ông Táo?
Các sách đã đối chiếu không định dọn bàn thờ trước hay sau lễ ông Táo, nên Viện không tự đặt luật cho chỗ này.
Ngày cúng Táo thì sách ghi rõ, và mỗi nơi một khác. Bảng 2 gom lại để bạn đối chiếu với tục nhà mình.
| Nơi, thời | Sách | Ngày cúng Táo |
|---|---|---|
| Việt Nam, đầu thế kỷ 20 | Việt Nam phong tục[2] | 23 tháng Chạp |
| Bắc Kinh, cuối đời Thanh | Yên Kinh tuế thời ký[3] | 23 tháng Chạp; khách người tỉnh phía Nam dùng ngày 24 |
| Hàng Châu, Nam Tống | Mộng Lương Lục[1] | 24 tháng Chạp |
| Khai Phong, Bắc Tống | Đông Kinh mộng hoa lục[9] | 24 tháng Chạp |
| Lời tựa Thôn điền nhạc phủ của Phạm Thành Đại | Nguyệt lệnh tập yếu[8] | Đêm 24 tháng Chạp |
Sách ghi việc gì làm sau lễ Táo?
Điều gần nhất sách có nói là việc trang hoàng. Yên Kinh tuế thời ký viết về câu đối xuân: «Sau lễ cúng Táo thì lần lượt dán treo, nghìn nhà vạn cửa đổi mới hẳn.»[3] Sách cũng ghi Táo quân cúng xong thì gỡ tượng đem đốt, «đến đêm trừ tịch đón thần thì lại thờ»[3].
祭灶之後，則漸次粘掛，千門萬戶，煥然一新。
至除夕接神時，再行供奉。
Câu ấy nói dán câu đối, không nói lau bàn thờ. Một điều tra được cho năm nay: ngày cúng Táo theo tục Việt, 23 tháng Chạp (thứ Bảy 30/01/2027), là ngày Kỷ Dậu, thuộc Trừ thần, nằm trong Bảng 1 và không vướng Nhật du thần. Nhà nào muốn dọn bàn thờ cúng tất niên cùng ngày cúng Táo thì ngày ấy hợp quét dọn theo sách chọn ngày. Còn dọn trước hay sau lễ thì sách không nói. Việc cúng đêm giao thừa sau đó, xem bài cúng giao thừa ngoài sân, trong nhà.
04Cúng tất niên giờ nào, dọn bàn thờ giờ nào?
Sách chỉ ghi giờ cúng, không ghi giờ dọn: tục xưa cúng cuối năm lúc rạng sáng, người đất Ngô cúng lúc chập tối.
Nguyệt lệnh tập yếu (soạn năm 1715) dẫn lời tựa và thơ của Phạm Thành Đại về đêm trừ tịch cúng tổ tiên: «Cúng lúc rạng sáng thì xưa nay vẫn thế; người Ngô cúng lúc chập tối, ấy là tục địa phương.»[8] Đây là nguồn duy nhất Viện tìm được có nói giờ cúng cuối năm.
質明奉祠今古同吳儂用昏蓋土風
Với việc quét dọn, Hiệp Kỷ Biện Phương Thư chỉ ghi ngày (Trừ nhật, Trừ thần), không ghi giờ. Vì vậy bài không đưa ra giờ lau dọn bàn thờ. Muốn có giờ cụ thể theo tuổi gia chủ, Viện chọn ngày giờ riêng cho nhà bạn qua dịch vụ xem phong thủy và chọn ngày giờ.
05Các bước dọn bàn thờ và cúng tất niên theo thứ tự
Gom các sách đã đối chiếu, việc cuối năm đi theo sáu bước dưới đây, dùng ngày của tháng Chạp Bính Ngọ.
- Chọn ngày dọn: lấy một trong bảy ngày ở Bảng 1. Ngày có Nhật du thần trong phòng thì tránh quét phương thần đang ở[7].
- Dọn nhà, lau đồ thờ trước Tết vài hôm: như Phan Kế Bính ghi, «cách Tết một vài hôm»[2].
- Cúng Táo quân ngày 23 tháng Chạp (thứ Bảy 30/01/2027) theo tục Việt[2].
- Dán câu đối, trang hoàng sau lễ Táo: tục Bắc Kinh mà Yên Kinh tuế thời ký ghi[3].
- Ngày trừ tịch, 29 tháng Chạp (thứ Sáu 05/02/2027): đi thăm mộ (thỉnh tảo tiên phần) rồi về cúng Tết[2]. Ý nghĩa việc thăm mộ cuối năm, xem bài tảo mộ có ý nghĩa gì.
- Ngày Tết quét nhà thì vun rác lại, chưa đổ đi (xem lưu ý dưới).
Lưu ý khi dọn bàn thờ cúng tất niên
Ba điều dưới đây lấy từ chính các sách đã dẫn, giúp tránh hiểu sai.
Cần chọn ngày giờ dọn bàn thờ, cúng tất niên cho đúng nhà và tuổi gia chủ, hay muốn Viện khảo sát cách bố trí bàn thờ: gọi 07.6264.1331 hoặc nhắn Zalo.
Đặt lịch Viện xem riêng06Hỏi – đáp
Tháng Chạp năm nay không có ngày 30 thì cúng tất niên ngày nào?
Tháng Chạp Bính Ngọ chỉ có 29 ngày. Ngày cuối, 29 tháng Chạp (thứ Sáu 05/02/2027), là ngày trừ tịch, tức chiều hôm trừ hết năm cũ theo cách gọi của Phan Kế Bính. Ngày ấy là ngày Ất Mão, Trực Trừ, cũng hợp quét dọn theo Hiệp Kỷ Biện Phương Thư.
Ngày 24 tháng Chạp có nên dọn nhà không?
Gia Định huyện chí ghi tục một huyện quét bụi nhà ngày 24 tháng Chạp, gọi là «trừ tàn». Năm nay ngày ấy (31/01/2027) là Canh Tuất, Trực Thâu, không thuộc Trừ nhật hay Trừ thần. Sách ghi quét dọn không có ngày kiêng, nên ngày 24 không bị cấm.
Sách cổ có bắt buộc dọn nhà xong mới được cúng không?
Không. Mộng Lương Lục và Việt Nam phong tục kể việc quét dọn trước, cúng sau, nhưng đó là trình tự tục lệ sách ghi lại. Không sách nào Viện đã đối chiếu dùng chữ «phải» hay đặt lệnh cấm cho thứ tự này.
Xem riêng và học chọn ngày dọn bàn thờ cúng tất niên
Viện xem riêng giúp được những gì?
Những việc sách đã kiểm không ghi, như giờ dọn hợp tuổi gia chủ hay bàn thờ đặt ở phương nào trong căn nhà cụ thể, Viện xem riêng. Dịch vụ gồm khảo sát, tư vấn bố trí nhà đất và chọn ngày giờ; liên hệ để được báo giá.
Muốn tự chọn ngày quét dọn, cúng lễ thì học khoá nào?
Khoá Trạch Nhựt (Xem Ngày) PT-103 thuộc Cấp I Đại Cương, gồm 8 buổi, mỗi buổi 3 giờ, học trực tiếp tại 29 Cộng Hòa, Tân Bình, TP.HCM. Cần học xong PT-101 trước. Khoá đang nhận đăng ký quan tâm trên trang khoá học.
Nguồn tham khảo
- Mộng Lương Lục 夢粱錄, Ngô Tự Mục 吳自牧, Nam Tống (1274), quyển 6, mục «除夜» (Trừ dạ) và «十二月». Bản Wikisource.
- Việt Nam phong tục, Phan Kế Bính, 1915, Thiên I, chương XII «Tứ thời tiết lạp», các mục Tết nguyên đán, Tết táo quân, Trừ tịch. Bản Wikisource.
- Yên Kinh tuế thời ký 燕京歲時記, Phú Sát Đôn Sùng 富察敦崇, đời Thanh (1900), các mục «除夕», «祭灶», «春聯». Bản Wikisource.
- Khâm định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư 欽定協紀辨方書, Doãn Lộc 允祿 cùng các quan soạn, đời Thanh, quyển 11 «用事» (Dụng sự), tờ 22b, bản Văn Uyên Các Tứ khố toàn thư. Bản Kanripo KR3g0051.
- Khâm định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư, quyển 10 «宜忌» (Nghi kỵ), tờ 17b–18a (ngày Trừ) và tờ 25a (Trừ thần). Bản Kanripo KR3g0051.
- Khâm định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư, quyển 5 «義例» (Nghĩa lệ), mục «五離(除神)», tờ 57b–58a; quyển 9 «立成» (Lập thành), tờ 32a. Bản Kanripo KR3g0051 quyển 5 · quyển 9.
- Khâm định Hiệp Kỷ Biện Phương Thư, quyển 3 «義例» (Nghĩa lệ), mục Nhật du thần, tờ 67b–69a. Bản Kanripo KR3g0051.
- Ngự định Nguyệt lệnh tập yếu 御定月令輯要, Lý Quang Địa 李光地 cùng các quan soạn, năm Khang Hy 54 (1715), quyển 20 «十二月令», các mục «祭竈» tờ 22b, «除殘» tờ 23b, «分歳» tờ 28b. Bản Kanripo KR2j0002.
- Đông Kinh mộng hoa lục 東京夢華錄, Mạnh Nguyên Lão 孟元老, Tống, quyển 10, mục «十二月». Bản Wikisource.
Bài chỉ ghi những gì tra được trong các sách trên, cùng số lịch tính bằng bộ lịch của Viện theo luật của sách. Bản Kanripo không chấm câu; khoảng trắng trong câu chữ Hán giữ như bản số. Chỗ sách không nói, bài để trống và mời Viện xem riêng.
